ମୁଁ ଗଛମାନଙ୍କରେ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଠାରେ ଚେତନାର ଅଭାବ ନାହିଁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ପୋଷଣର ରୂପାନ୍ତରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଏକାଏକା ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର, ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ମାଟିରୁ ଗଠିତ। ଅଗ୍ନି ଯାହା ଜନ୍ମ ଦେଉଛି, ତାହା ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ରୂପ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଆକାଶରୁ ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଭଳି, ପାଣି ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ସଦା ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ବିଦ୍ୟମାନ ରହେ। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଭଳି ଭାବେ ଭିଆନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଧାରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଏଵେ ମୁଁ ସେଇ ସୁଗନ୍ଧର ଗୁଣ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ସେଇ ସୁଗନ୍ଧ ହେଉଛି ଆକର୍ଷଣଶୀଳ, ଘନ, ତେଲିଆ, ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ପଷ୍ଟ। ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏଵେ ମୁଁ ରସର ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମିଠା, ନୁନିଆ, ତିତିକ, କଷା, ଖଟା ଏବଂ ତିକ୍ତ—ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରର ରସ ଅଛି। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ରୂପ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଆଲୋକର ଗୁଣ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଛୋଟ, ଲମ୍ବା, ମୋଟା, ଚତୁର୍ବୁଜ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ବୃତ୍ତ—ଏହି ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି। କଠିନ, ଚିପ୍ଚିପା, ମସୃଣ, ଲିପ୍ତ, ନରମ ଏବଂ କଠୋର—ଏହି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତ ପ୍ରଭୃତି ସାତଟି ଶବ୍ଦ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଢୋଲ, ମୃଦଙ୍ଗ, ଶଂଖ, ବଜ୍ରପାତ ଏବଂ ରଥ—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ତାହିଁର ଉଦାହରଣ। ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ, ଏହି ସ୍ପର୍ଶ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର। ଏହିପରି, କଠୋର, ନରମ, ମସୃଣ, ହଲକା, ଓ ଭାରୀ ଭାବରେ ତାହା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହିପରି, ବାୟୁର ଗୁଣ ଏଗାରୋଟି ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ନବଟି ଅବିରତ ଚଳନା କରେ, ଏହାର ଗତି ଅନିୟମିତ। ପାଣି, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବାୟୁ ସଦା ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କ୍ରିୟା କରେ, ସେପରି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାଣ ମସ୍ତକ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ ଅଗ୍ନିରେ ଥିଲେ ଏହା ଚଳାଫେରା କରେ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଭୂତ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ସମସ୍ତେ ସମାନ ପ୍ରାଣ ସହିତ ନିଜ ନିଜ ମାର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଅପାନବାୟୁ ନିମ୍ନଦିଗରେ ଚଳାଫେରା କରେ, ଏହି ବାୟୁ ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ମଳକୁ ବହନ କରେ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଉଦାନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ମାନବ ଦେହରେ ଏହାକୁ ଭିଆନ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ଦେହରେ ରସ ଓ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବିତରଣ କରେ। ଅଗ୍ନି ନିଜ ଆସନରେ ବସି ଭଲଭାବେ ପାଚନ କରେ। ଏହିଠାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନାଡୀ ମାନେ ଗଠିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଦେହରେ ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ ତାପ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଉଠି, ପୁନର୍ବାର ଅଗ୍ନିକୁ ଉନ୍ନତ କରେ। ଦେହର ନାଭିର ମୂଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦଶ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ନାଡୀମାନେ ଖାଦ୍ୟର ସାରକୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବିତରଣ କରନ୍ତି।