ଶୁଣ, ଏହି ଜଗତରେ ଶ୍ରବଣ, ଘ୍ରାଣ, ରସନା, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅମେ ଜାଣିଛୁ। ଯେଉଁଠି ଚଳାଚଳ ନାହିଁ, ସେଠି ଦେହରେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ସାକ୍ଷାତ୍ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସେମାନେ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରିନଥିବାରୁ, କିପରି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ସେଠାରେ ଥାଇପାରିବ? ଆକାଶ ଅପରିମିତ, ତେଣୁ ଗଛମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଗଛରେ ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେମାନେ ମୁଝିଯାନ୍ତି, ପଚିଯାନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ଜଣାପଡ଼େ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଶବ୍ଦ କେବଳ କାନ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ତେଣୁ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିପାରନ୍ତି। ଅଦୃଶ୍ୟ ପଥ କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି। ସେମାନେ ସୁସ୍ଥ ଥାନ୍ତି, ଫୁଲ ଧରନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ ଘ୍ରାଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ମୁଁ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରିପାରେ; ସେଠାରେ ଚେତନାର ଅଭାବ ନାହିଁ। ଖାଦ୍ୟ ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଶୋଷଣ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଏକେକ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ଭବ କରାଇଥାଏ। ଏହି ଦେହ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାହା ଅଗ୍ନିର ପଞ୍ଚ ରୂପ ଅନୁସାରେ ଅଛି। ଆକାଶରୁ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବର ଦେହରେ ଅଛି। ପାଣି ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସବୁଦିନ ଜୀବଦେହରେ ରହିଥାଏ। ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବ୍ୟାନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ଦେହକୁ ଚାରିପଟି ଘେରି ରଖିଥାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଘ୍ରାଣ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିବି—ଏହା ଶୋଷଣ, ଘନତା, ତେଲିଆ, ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅଛି। ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ରସ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ କହିବି—ମଧୁର, ଲବଣ, ତିକ୍ତ, କଷାୟ, ଆମ୍ଳ ଓ କଟୁ—ଏହିଛି ଷଡ୍ରସ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଆଲୋକର ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଆକୃତିରେ ଛୋଟ, ବଡ଼, ମୋଟା, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୋଲାକାର ରୂପ ଥାଏ। ଗୁଣରେ କଠିନ, ଚିପ୍ଚିପା, ମସୃଣ, ଲସ୍ୟାନ୍, କୋମଳ ଓ କଠୋର ଥାଏ। ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରୁ, ଆକାଶର କେବଳ ଏକ ଗୁଣ ଅଛି—ଏହା ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତ ଓ ଏହିପରି ସପ୍ତ ସ୍ୱର ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୃଦଙ୍ଗ, ଦୁନ୍ଦୁଭି, ଶଂଖ, ବଜ୍ରପାତ ଓ ରଥର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ। ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ପର୍ଶ ଅନେକ ପ୍ରକାରର—କଠୋର, କୋମଳ, ମସୃଣ, ହଳକା, ଓ ଭାରି। ଏପରି ମୋଟ ୧୧ ପ୍ରକାରର ବାୟୁର ଗୁଣ କୁହାଯାଏ। ଏହା ନିରନ୍ତର ନବ ପ୍ରକାର ଗତିରେ ଚଳିଥାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଚଳନ ଅନିୟମିତ। ପାଣି, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ସବୁବେଳେ ଦେହରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ। ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମାଟି ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେପରି ଶିର ଭିତରେ ବା ଉଚ୍ଚାରଣ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରାଣ ଥିଲେ, ଏହି ବାୟୁ ଚଳିଥାଏ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ସମସ୍ତେ ସମାନ ବାୟୁଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ନିଜ-ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।