ପାଣିର ତଳ ଭାଗକୁ ଭାଙ୍ଗି ହେଲାରେ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଉଠିଲା, ଏବଂ ଏହା ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଲା। ବାୟୁ ଆକାଶ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତିକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏହା ପରେ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଉପରକୁ ଉଠିଲା, ଯାହା ଆଲୋକର ଅନ୍ତରାୟ ଥିଲା। ଏଠି ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦୃଢତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ସଂଯୋଗ ଏକ ଏକତ୍ରତାକୁ ଆଣିଲା, ଏବଂ ଏହା ପୃଥିବୀର ସ୍ୱଭାବ ଗ୍ରହଣ କଲା। ପୃଥିବୀକୁ ଏହିପରି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତଗୁଡିକୁ ମହାଭୂତମାନେ ଭଲି ଏକ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱତା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହିପରି, "ମହାଭୂତ" ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ। ଏଠି ପୃଥିବୀ ଏକ ସଂଯୋଗ; ଶରୀର ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ। ଶ୍ରବଣ, ଘ୍ରାଣ, ରସନା, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦୃଷ୍ଟି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଦେଖିଯାଏ ନାହିଁ। ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ ନାହିଁ, ତେଣୁ କିପରି ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଥାଏ? ଆକାଶ ଅପରିମିତ ହେବାରୁ, ଗଛମାନେ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଗଛରେ ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ତାଙ୍କର ବିଲୟ ଓ ଅପଚୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ତେଣୁ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଶବ୍ଦ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ତେଣୁ ଗଛମାନେ ଶୁଣନ୍ତି। ଅଦୃଶ୍ୟ ପଥ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଗଛମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଫୁଲ ଧରିବାରୁ ଗଛମାନେ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି। ମୁଁ ଗଛମାନେ ରେ ପ୍ରାଣ ଅନୁଭବ କରିପାରିଛି; ଚେତନାର ଅଭାବ ନାହିଁ। ପୋଷଣର ରୂପାନ୍ତରଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଶିତଳତା ଓ ବୃଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏପରି, ଏହି ଏକତ୍ରତା ଶରୀରରେ ପୃଥିବୀରୁ ଗଠିତ। ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ଜନ୍ମକୁ ଦେଉଛି; ଜୀବାତ୍ମା ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିରୁ ଗଠିତ। ଆକାଶରୁ ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଜୀବାତ୍ମାର ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏପରି, ପାଞ୍ଚ ରୂପରେ ଜଳ ସଦା ଜୀବାତ୍ମାର ଶରୀରରେ ରହିଥାଏ। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଜୀବାତ୍ମା ପୋଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଧାରିତ ହୁଏ। ଏପରି, ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ଏଠି ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଘ୍ରାଣର ଗୁଣ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏହା ଚୟନକର୍ତ୍ତା, ଦ୍ରଢ଼, ଉନ୍ତ୍ୟ, ଶୁଷ୍କ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଆଲୋକ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ରସ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ମୋ ସଂଖ୍ୟା କଥା ଶୁଣ। ମିଠା, ଲୁଣ, ତିତ, କସ, ଖଟା ଓ ଜଳି—ଏହି ରସମାନେ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଆଲୋକର। ଛୋଟ, ଲମ୍ବା, ମୋଟ, ଚାରିକୋଣା, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଗୋଳ। କଠିନ, ଟିପି, ମସ୍ତ, ଲିପ୍ତ, ମୃଦୁ ଓ କଠୋର। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତ ଓ ଏପରି। ଏହି ସାତ ଗୁଣ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଷୟରେ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରିତ।