ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ନିର୍ମଳତାରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତିରେ ଅପରାଧ ନାଶ କରେ। ଗଙ୍ଗା ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଶୁଧ୍ଧିକାରୀ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି; ତେବେ ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲେ ଲୋକେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିନାହାନ୍ତି? ଏହିପରି, ବାରାଣସୀ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କାଶୀକୁ ବାରମ୍ବାର ବଢାଇ ଗାଇଛନ୍ତି। ଏଠି ଆସି, ସମସ୍ତ ପାପ ଛାଡି ଲୋକେ ଶିବର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଅଧିକ ପାପ ଭରିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବର ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ ଏକମାତ୍ର ଶାସନ କରି, କାଶୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। କାଶୀ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଚାରି ପ୍ରମୁଖ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦୂର ନୁହେଁ। ସେହି ଲୋକକୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରେ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ। ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯଥା ସ୍ନାନ, ପାନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରର ପୁରୀକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ରୂପର ମହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଣନା କିପରି କରିଯିବ? ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ମନ ଭ୍ରାନ୍ତି ରେଖିଥିବା ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନତା କରନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନର ସାଗରରେ ବିଲିନ୍ନ ଏବଂ ପାପୀ ଲୋକମାନେ ଏପରି ବିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଯୁଗାନ୍ତରେ ହରି ରୁଦ୍ର ରୂପ ନେଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ହରା ଏଉଁ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଲୟ କରନ୍ତି। ବିଭେଦ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର। କାଶୀରେ ଜନାର୍ଦନ ନିତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ବସି ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଜନାର୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର, ପର୍ବତ ଏକ ଚକ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚିଛି। ସେଠି ହରି ଶିବ କିମ୍ବା ଅଚ୍ୟୁତ ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ପୁରାଣ ଯେଉଁଠି ପାଠ କରାଯାଏ, ହରି ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ଦିନକୁ ଦିନ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ଉପାୟ। ପାଠକାରୀ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥର ସମାନ ଗଣାଯାଏ। ହରି ସାଂସାରିକ ସାଗରରେ ବିଲିନ୍ନ ଲୋକମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ଦେବତା ନାହିଁ, ଗୁରୁ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସାଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏପରି ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ମୋକ୍ଷ ଠାରୁ ବଡ଼ ଲାଭ କିଛି ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ସମାନ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ସାଂସାରିକ ରୋଗ ଦୂର କରେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ସଦା ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଭକ୍ତି ରହିନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦୁଇ ଏକ ସମାନ ଅଭିଲାଷ ପୂରଣ କରେ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ଚଳିତ। ଏପରି, ତୁଳସୀ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ହରି ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ପୁନ୍ୟମୟ। ଯେଉଁଠି ରକ୍ଷକ ଅଛନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ବିଷ୍ଣୁର ପରମ ଧାମକୁ ଯାନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଚାହିଦା ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଆସୁରୀ ଭାବ ଛାଡି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାର ଉପାୟ ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।