ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଉପଦେଶକ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ । ଯିଏ ଏହି ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଗତ, ମୂଳ ଜନ୍ମା ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସକୁ ପହଁଚି ଥାଏ । ଏହିପରି ଭାବରେ କେବଳ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସକୁ ପହଁଚି ପାରିଥାଏ । ଏହି ମହା ଦୟା ଏପରି, ଯେ ଏଠି ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିନାହାନ୍ତି—ଅନ୍ୟମାନେ କେତେ ବାକ୍ୟ କହିଲେ କ’ଣ ଉପକାର କରିପାରିବେ? ଏହି ଯଥାର୍ଥକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର, କାରଣ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥଳୀରେ ରହିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି । ତୁଳସୀ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ହରିଙ୍କ ମହିମା କଥା ଉପଦେଶକ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଯେଉଁ ଲୋକ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଁଚନ୍ତି । ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ପହଁଚନ୍ତି । ମେଷ, ବୃଷ, ମକର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ପବିତ୍ର ହୁଏ । ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, କାଭେରୀ, କାଳିନ୍ଦୀ ଓ ବାହୁଦା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ । ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ଏହିପରି ଏକ ଅଲୋକିକ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ର କରେ, ସେ ପବିତ୍ରତାର ମୂଳ; ତେବେ ଲୋକମାନେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ସେବନ କରିନାହାନ୍ତି? ଵାରାଣସୀ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏକ ମହାନ ସ୍ଥାନ । ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କାଶୀର ମହିମାକୁ ମହାନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ପାପ ଛାଡି ଦେଇ ସେମାନେ ଶିବଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଁଚନ୍ତି । ଅନେକ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚି ପାରିଥାଏ । ସେମାନେ ଶିବ ଲୋକକୁ ପାଇପାରିବେ । ଏକମାତ୍ର ଭୂମିର ରାଜା ହୋଇ, କାଶୀକୁ ଯାଇ, ମୁକ୍ତି ଲଭିଥାଏ । କାଶୀର ନାମ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରି ପ୍ରାୟୋଜନ ଦୂର ନୁହେଁ । ଏଠି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଲୋକମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚନ୍ତି । ସେ ସ୍ନାନ, ପାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି । ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ତାଙ୍କର ମହିମାକୁ କିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଯିବ? ଏଠି ଦୁଇ ରୂପରେ କିଛି ଅନ୍ତର ନାହିଁ; ମୂଢ଼ ଚିତ୍ତ ଲୋକମାନେ ମାତ୍ର ବିଭେଦ କରନ୍ତି । ଅଜ୍ଞାନ ର ସାଗରେ ବିଲୀନ ଏହି ପାପୀ ଲୋକମାନେ ବିଭେଦ କରନ୍ତି । ବିଶ୍ୱର ଶେଷରେ ହରି ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ହରା ଏହି ତିନି ରୂପକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି । ଯିଏ ବିଭେଦ କରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପହଁଚିଥାଏ । ଯିଏ ଏହି ଏକତାର ଅନୁଭୂତି କରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦକୁ ପାଇଥାଏ; ଏହି ଅଟୁଟ ତତ୍ତ୍ୱ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଅର୍ଥ । ଜନାର୍ଦନ ଏଠି ସଦା ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ପାଇଥାଏ । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଉପଚାର କରାଯାଇଛି । ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ହରି ଶିବ ବା ଅଚ୍ୟୁତ ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି । ଯେଉଁଠାରେ ପୁରାଣ ପାଠ କରାଯାଏ, ସେଠି ହରି ବସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରତିଦିନ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ । ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠକ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ପ୍ରୟାଗର ସମାନ ବିବେଚିତ ହୁଏ । ହରି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚର ଜଳରାଶିରେ ବିଲୀନ ଲୋକମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରିବାରେ ପ୍ରଶଂସିତ । ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ; ଗୁରୁ ଠାରେ ଅଧିକ ତତ୍ତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ । ଯେପରି ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି ଗଙ୍ଗା ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ । ମୁକ୍ତି ଠାରେ ଅଧିକ ଲାଭ କିଛି ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ସମାନ କୌଣସି ନଦୀ ନାହିଁ ।