ଏହି କଥାରେ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ରହିଛି । ପ୍ରଥମେ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି – “ତୁମେ କେବେ ତୁମର କର୍ମଫଳ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ତୁମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ ।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ସଦା ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପରିବାର ସହ କେବେ ବିରୋଧ କରିନାହଁ ।” ପରେ ସେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାୟ ଉପାସନା କରିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ କହିଲେ, ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଲାଗି ରହିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ସେ ଦେବାଳୟରେ ମାର୍ଗକୁ ସୁନ୍ଦର କରିବା, ଦୀପ ଜଳାଇବା, ଭକ୍ତିଭାବରେ ପରିକ୍ରମା, ପ୍ରଣାମ ଓ ସ୍ତୁତିପାଠ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ପ୍ରତିଦିନ ବେଦାନ୍ତ ପାଠ କର, ଯେତେଦୂର ପାରିବ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଯିଏ ସଦା ଜ୍ଞାନରେ ଲିନ ରହେ, ସେ ଅଲ୍ପ ଜ୍ଞାନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ରେ ଏକ ଅନ୍ୱେଷଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା – “ମୁଁ କିଏ? ମୋର କର୍ମ କ’ଣ? ମୋର ଜନ୍ମ କ’ଣ?” ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ରହିଲେ । ପୁଣି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସେ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କିଏ? ମୋର କର୍ମ କ’ଣ? ମୋର ଜନ୍ମ କ’ଣ? ମୋ ମନ ଅଜ୍ଞାନର ବାୟୁରେ କେମିତି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପାଇବ?” ଜ୍ଞାନୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଅହଂକାର ଓ ମନର କ୍ରିୟା ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ନୁହେଁ । ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଜାତି ଓ ଗୁଣ ରହିତ, ସେଠି କେମିତି କର୍ମ କରିପାରିବି? ମୁଁ ରୂପ ହୀନ ଓ ଅପରିମିତ, ତେଣୁ କିପରି କର୍ମ କରିପାରିବି? ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସେଠି କର୍ମ କିପରି କୁହାଯାଏ? ଅନନ୍ତ ପାଇଁ କର୍ମ ଓ ଜନ୍ମ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ? ଏଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଅକ୍ଷତ ଓ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମରେ ଭରିଯାଏ ।” ଏହିପରି ଅନୁଭବରେ, ସେ ନିଜକୁ ଅବିନାଶୀ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବରେ ଦେଖି ଅନନ୍ଦିତ ହେଲେ । “ମୁଁ ସେଉଁଠି” ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲାପରେ ସେ ପରମ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହିଲେ । ପରେ ବାରାଣସୀ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ପରମ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । କର୍ମର ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡି ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ । ଏଠାରେ ଏହି କଥାର ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ – ଯଜ୍ଞମାଳୀ ଓ ସୁମାଳୀଙ୍କ କଥା । ସେ ସମୟରେ, ବଡ଼ଭାଇ ତାଙ୍କ ଛୋଟଭାଇଙ୍କୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଧନ ଦେଲେ । କିନ୍ତୁ ସୁମାଳୀ ଏହି ଧନକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅପବ୍ୟୟ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ କାମରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ । ସେ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟର ଧନ ଚୋରି କରି ବେଶ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଲେ । ଏଭଳି କରି ସେ ଅତି ଦୁଃଖୀ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏକ କୁ-ମନ୍ତି ହୋଇ ବଡ଼ ପାପ କରିଛ ।” ସେ ଭାଇକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ତଳବାର ଉଠାଇଲେ । ଏହା ଦେଖି ସହର ଲୋକେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସୁମାଳୀଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ । କିନ୍ତୁ ଭ୍ରାତୃପ୍ରେମର ମୂଢ଼ତାରେ ବଡ଼ଭାଇ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ପୁନି ସେ ଧନର ଅର୍ଧ ନିଜେ ନେଇ ଅର୍ଧ ଛୋଟଭାଇକୁ ଦେଲେ । ଅଭିମାନରେ ସେ ମୂର୍ଖ, ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହିତ ଖାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଯେପରିକି ପିଚୁମଣ୍ଡା ଗଛ ଫଳରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା କେବଳ କାଉଁକୁ ମିଳେ, ସେପରି ସେ ତାଙ୍କ ଧନ ଓ ଜୀବନ ଅପରିଗୃହୀତ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଉପଭୋଗ କଲେ ।