ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକ ଅନୁସାରେ, ଶୂନ୍ୟକ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁ ତାହାର ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ରୂପରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏହା ଠିକ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇନାହିଁ, ତେବେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଭୀଷଣ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣ ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ପଥରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ପଛେ ହଟାଇ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚଳ ରଖିବା ଧାରଣା କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଚଳ ଧାରକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଭଳି, ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ପିନ୍ଧିଥିବା। ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବ ଓ ଦାନବ ଦୁଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଏହି ଧ୍ୟାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ହରି ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ ଓ ଧ୍ୟାନକାରୀର ଅପରିଚୟ ଶେଷ ହେବାପରେ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ୱୟତାର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ। ପବନରୁ ରକ୍ଷିତ ଦୀପ ଭଳି ଏହି ଅବସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେହି ସମ୍ମାଧି ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମ୍ମାଧିରେ ଯୋଗୀ ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ, କଥା କିଛି ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକୁ ଛାଡ଼ି, ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚଳ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ଥିଲା, ସେମିତି ଏହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହା ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଥି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି। ପୁରାତନ, ଆଦି ପୁରୁଷ କୁ ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଭାବରେ ଗୀତ ହୁଏ। ସେ ଆନନ୍ଦମୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅଜନ୍ମା, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସଂସାରର ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ନେକ୍ତର ଭଳି ଶିତଳତା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଶବ୍ଦର ରୂପ, ତୁଳନାହୀନ ଏବଂ ଅର୍ଧ-ଅକ୍ଷର ଉପରେ ନିର୍ମିତ। 'ମ' ଅକ୍ଷର ରୁଦ୍ରର ରୂପ; ଅର୍ଧ-ଅକ୍ଷର ସର୍ବୋଚ୍ଚର ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ଦୁଇଁର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ। ଚିହ୍ନ ଓ ଚିହ୍ନିତର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦୁଇଁ ରେ ଉପଚାର ଅନୁସାରେ ଅଛି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଆପଣ ନିଜ ମନରେ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ କିଛି ପାପ ଦୂର କରେ, ତାହାକୁ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଜାଣି, ଯୋଗୀନାଥ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ। ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ହରିଙ୍କ ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବେ, ଏକ ଅଲ୍ଲଜ୍ଞ ମହାପୁରୁଷ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି—"ମୁଁ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି, ତୁମେ ତାହା କହ।" ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଚିରକାଳୀନ ହୁଏ। "ଏହା ମୋତେ କହ, ଅଲ୍ଲଜ୍ଞ ମୁନି, ଦୟାର ସାଗର!