ଏହି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯେଉଁ ଅଭ୍ୟାସକାରୀ ନିଜର ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ଜୟ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଇ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ନିରବତାରେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅଟୁଟ ଅଛି—ଏକଟି ଧ୍ୟାନ ନ ଥିଲେ 'ଅଗର୍ଭ', ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଥିଲେ 'ସଗର୍ଭ' ବୋଲି ଅଭିହିତ। ଏହିପରି, ପ୍ରାଣାୟାମ ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି—ସୂର୍ୟଦେବ, ପିତୃମୂଳ ଆଦି ଭାବରେ ଏହା ଜଣାଯାଏ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଏଠାରେ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ଯେଉଁଥିଲେ, ସେହିଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଦେବତା ଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଏଠି, ସଂଶ୍ୱାସକୁ ଦହିଣ ନାକରେ ଭରିବାକୁ 'ପୂରକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ଭଳି ଧରି ରଖିବାକୁ 'କୁମ୍ଭକ' କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିୟମିତ ଭାବରେ କଲେ 'ଶୂନ୍ୟକ ପ୍ରାଣାୟାମ' ରୂପେ ଜଣାଯାଏ। ଯଦି ଏହା ଠିକ୍ ଭାବରେ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ପ୍ରକାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏକାଗ୍ର କରି ଏବଂ ସେମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ 'ପ୍ରତ୍ୟାହାର' କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସରେ, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହାରୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା କଠିନ। ଯେଉଁଠି ମନ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଧ୍ୟାନ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ପଛକୁ ଆଣି ଏବଂ ଏକାଗ୍ର କରିବାକୁ 'ଧାରଣା' କୁହାଯାଏ। ଏଠି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍ଗୁଡିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଥିବା ଲୋଟସ୍ ପତ୍ର ଭଳି, ଶୋଭାମାନ ହାର ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା, ପିତାମ୍ବର ଧାରଣ କରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ସୁନାର ଜନ୍ୟୁ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଅଛି, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପରେ ଥିବା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ହରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯେବେ ଆତ୍ମା ସେଇ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ, ହରି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହା ସମୟରେ, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ ଓ ଧ୍ୟାନକାରୀର ଅହଂଭାବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ଅଦ୍ୱୈତତ୍ୱର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ। ଏହି ଦଶା ବାତାସରୁ ରକ୍ଷିତ ପ୍ରଦୀପ ଭଳି ଅଚଳ ଥାଏ, ଏହାକୁ 'ସମାଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠି, ସେ ଘ୍ରାଣ, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା କଥା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ମହାନୁଭାବ। ସମସ୍ତ ଉପାଧିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଯୋଗୀ ଅଚଳ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏବେ, ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେବା ପରେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସେପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଇ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପରେ ଥିବା, ସର୍ବଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ପୁରାତନ, ଆଦିପୁରୁଷଙ୍କୁ 'ନାଦ ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଆନନ୍ଦମୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅଜନ୍ମା, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସଂସାରର ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ବର୍ଷା ସମାନ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଶବ୍ଦସ୍ଵରୂପ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ଅର୍ଧାକ୍ଷର ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏଠି 'ମ' ଅକ୍ଷର ରୁଦ୍ରର ରୂପ ଏବଂ ଅର୍ଧାକ୍ଷର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ।