ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! କିଛି ଲୋକ ରହନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ମଦରେ ଭରା ଭାଣ୍ଡକୁ ନଦୀର ଜଳ ପବିତ୍ର କରିପାରେ ନାହିଁ । ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ତୁମେ ମହାପାପୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଧମ ବୋଲି ଜାଣ । ସେମାନଙ୍କର କାର୍ମିକ ଫଳ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଦୁଃଖଦାୟକ ହୁଏ । ଯିଏ ହରିଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କରେ, ସେହିଁ ନିଜେ ହରିର ସତ୍ୟ ଉପାସକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଉପାୟରେ ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ । ଏହି ମୋକ୍ଷ ପଥରେ ଯୋଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ହେଉଛି ଯଥାବିଧି ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ । କୁର୍ମ, ବଜ୍ର, ବରାହ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ଆସନ; ବୃଷଭ, ସର୍ପ, ମତ୍ସ୍ୟ, ବିହଙ୍ଗ ଓ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆସନ; ମକର, ତ୍ରୈପଥ, କାଠ, ସ୍ଥାଣୁ ଓ ବୈକର୍ଣ୍ଣିକ ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଶି ମହାମୁନିମାନେ ତିରିଶିଟି ଆସନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ଯୋଗୀ ନିଜ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ଜୟ କରିବା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଏକାନ୍ତରେ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାଣାୟାମ ନାମରେ ପରିଚିତ । ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର— ଧ୍ୟାନ ନଥିଲେ ଏହାକୁ "ଅଗର୍ଭ", ଧ୍ୟାନ ସହିତ ହେଲେ "ସଗର୍ଭ" କୁହାଯାଏ । ପୁଣି ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାବରେ ବିବେଚିତ— ସୂର୍ୟ, ପିତୃ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଦେବତା ଭାବରେ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରାଣାୟାମ ବ୍ରହ୍ମ ଦେବତା ଭାବେ ବିବେଚିତ । ଏଠି, ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସଉଁଡ଼ ନାଳରେ ଶ୍ୱାସ ନେବାକୁ "ପୂରକ", ପୁର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ପରି ଧରି ରଖିବାକୁ "କୁମ୍ଭକ", ଏବଂ ଏହାର ସଠିକ୍ ରୂପକୁ "ଶୂନ୍ୟକ ପ୍ରାଣାୟାମ" କୁହାଯାଏ । ଏହି କ୍ରମ ଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନ କଲେ, ଭୟାନକ ଓ ଭୀଷଣ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେଉଁଠାରେ ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ସେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହେଉଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା । ଏମିତି ଅଭ୍ୟାସରେ, ସେମାନେ ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାଁଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ମନ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅପସାରଣ କରି ଏକାଗ୍ର କରିବାକୁ "ଧାରଣା" କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଧାରଣା କରି, ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍—ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୂତର ଧାରକ ଓ ଅବିନାଶୀ । ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରଜତ ଦଳ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ଶୋଭାମୟ କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରିଥିବା, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୁନାର ଉପବୀତ ପରିଧାନ କରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି । ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଅଛି, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଅବ୍ୟକ୍ତ, ପରମ ପରାତ୍ପର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ । କେବଳ କିଛି କ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ । ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ । ଏଠି, ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଏହି ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ, ହରି ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ ଓ ଧ୍ୟାନକାରୀର ଅଭିମାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଅବିରତ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ୱୟତାର ଅନୁଭୂତି ଆସେ, ସେଉଁଠି ଏକ ଦୀପ ଭଳି ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାକୁ "ସମାଧି" କୁହାଯାଏ । ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ କିଛି ଘ୍ରାଣ, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା କଥା କରେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଉପାଧିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଚଳ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ ।