ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଧର୍ମ କଥାରେ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠି ନିଜେ ପଢ଼ିବା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିପୁଣ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଉଁଠି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସଂତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଉନ୍ଥାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଲୋଭ ଓ ଆଶା ବଢ଼ିଥାଏ, 'ଏଠାରୁ ଆଉ କେତେ ଅଧିକ ମିଳିବ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ, ଆଶା ଅବଶ୍ୟ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଯାହା ଆସେ ତାହିଁରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଧରେ। ବାହ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପାଣି ଓ ମାଟିରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ହେ ମହାମୁନି, ମାଟିର ଉପରେ ହୋମ କଲେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ଅନାସକ୍ତି ଓ ମମତା ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ଯଦିଓ କୌଣସି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତି ଥିଲେ ସେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଶୁଦ୍ଧି ହେଉଛି; ସେ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ନରକକୁ ଯାଏ। ଏମିତି ଲୋକ ମଧୁପାତ୍ର ପରି ଅଳଙ୍କୃତ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ମଦ ପାତ୍ରକୁ ନଦୀ ପବିତ୍ର କରିପାରେନାହିଁ। ଏମିତି ଲୋକ ମହାପାପୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ। ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅବିନାଶୀ ଫଳ ଦେଇ ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଯିଏ ହରିଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ସମ୍ଭବ। ଯୋଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ଯଥାଯଥ ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା—ଯେପରି କୁର୍ମ, ବଜ୍ର, ବରାହ, ମୃଗଚର୍ମ ଆସନ; ଏହାସହିତ ବୃଷ, ସର୍ପ, ମତ୍ସ୍ୟ, ବିହଙ୍ଗ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆସନ; ଏହିପରି ମକର, ତ୍ରୈପଥ, କାଷ୍ଠ, ସ୍ଥାଣୁ, ବୈକର୍ଣ୍ଣିକ ଆସନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମହାମୁନିମାନେ ତିରିଶି ଆସନ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଯୋଗୀ ଚିତ୍ତର ଚଞ୍ଚଳତା ଦମନ କରିବା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅତିକ୍ରମ କରିବା, ଇର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଜନ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାଣଯାମ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣଯାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଧ୍ୟାନ ଛଡ଼ା ଅଗର୍ଭ, ଧ୍ୟାନ ସହିତ ସଗର୍ଭ। ଏହାକୁ ଚତୁର୍ବିଧ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ପିତୃଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଅଧିପତି ମାନିବାକୁ ଉଚିତ, ଏବଂ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଗୁପ୍ତ ଯାହା, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଦେବତା ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଡାହାଣ ପାଟିରେ ଶ୍ୱାସ ଭରିବାକୁ ପୂରକ କୁହାଯାଏ। ଶ୍ୱାସ ରଖି ଥିବାକୁ କୁମ୍ଭକ କହାଯାଏ। ଏହିପରି ନିୟମିତ ଶ୍ୱାସ କ୍ରମକୁ ଶୂନ୍ୟକ ପ୍ରାଣଯାମ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ନ କଲେ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଆସିପାରେ। ଏହିପରି ପ୍ରାଣଯାମ ଦ୍ୱାରା ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏକାଗ୍ର କରି ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ଯାଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ ସିଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପସଂହାର କରି ଏକାଗ୍ର କରିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଧାରଣାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱରୂପ—ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଧାରକ, ଅଚ୍ୟୁତ ପରମାତ୍ମା—ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ନୟନ ଖିଲିଥିବା କମଳଦଳ ପରି, ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା, ପିତାମ୍ବର ପରିଧାନ କରିଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉପବୀତ ଧାରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ।