ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଶାନ୍ତ, ଉପକୃତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— “ନାରଦ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପବାସ ଓ ଉପାସନାର ବିଧି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବୁଝାଇବି। ଏହି ଉପବାସ ବିଧିରେ ଦିନର ସଂଧିକାଳରେ ଉପାସନା କରିବାକୁ ପ୍ରଧାନ ମନାଯାଏ। ଯୋଗ ଲାଭ ପାଇଁ ତପସ୍ୟାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ମହାବାକ୍ୟର ସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନବଶତାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ କେବେ ଯୋଗରେ ସଫଳତା ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇଥାନ୍ତି। ତିନି ପ୍ରକାର ଜପ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ସ୍ୱରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥିବା ଜପକୁ ବାଚିକ ଜପ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଜପ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଶବ୍ଦ ଅଳ୍ପ ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ଜପ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଫଳଦାୟୀ। ମନରେ କରାଯାଇଥିବା ଜପ ଯୋଗରେ ନିଶ୍ଚିତ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିପୁଣ ଲୋକ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରନ୍ତି। ଯିଏ ସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ, ସେ କେଉଁଠି ବି ଖୁସି ନାହିଁ। 'ଏଠାଠାରୁ ଅଧିକ କେବେ ପାଇବି?' ଭାବନା କଲେ ଅଭିଲାଷ ବଢିଯାଏ। ଯିଏ ଯାହା ଅପେକ୍ଷା କରିନାହିଁ, ଯାହା ଯାହା ଦୈବଯୋଗରେ ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ହୋଇଥାଏ। ବାହ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ପାଣି ଓ ମାଟିରେ ଶୁଧି କରାଯାଏ; ମନରେ ଶୁଧି ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ଗତ ପବିତ୍ରତା। ନାରଦ, ଅଗ୍ନିର ଭସ୍ମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ହୋମ ଫଳ ଦେଇନାହିଁ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ଏକ ଖୁସି ଲାଭ ହୁଏ। ଯଦିଓ ଶୁଧି କରାଯାଇଛି, ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ସମାନ ଗଣାଯାଏ। ସେ ତାହାର ଅଶୁଧିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ମାନି, ନରକରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ସେ ମଦର ପାତ୍ର ସମାନ, ମଧ୍ୟରେ ଶୋଭା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ନଦୀ ଶୁଧି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମଦର ଦେଉଁଥିବା ପାତ୍ରକୁ ନଦୀ ଶୁଧି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ନାରଦ, ସେ ମହାପାପୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ। ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅବିନାଶୀ ଫଳ ଦେଇ ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଯିଏ ହରିଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ହରିର ପୂଜାକାରୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହିପରି ଶୁଧ୍ଧ ମନ ଥିଲେ ମୋକ୍ଷ ଆସନ୍ତା ହୋଇଯାଏ। ଯୋଗର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ହେଉଛି ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା। କୁର୍ମ, ବଜ୍ର, ଵରାହ, ମୃଗଚର୍ମ ଆସନ; ଏହାପରି ବୃଷ, ସର୍ପ, ମତ୍ସ୍ୟ, ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆସନ; ମକର, ତ୍ରୈପଥ, କାଠ, ସ୍ଥାଣୁ, ବୈକର୍ଣ୍ଣିକ ଆସନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମହାମୁନିମାନେ ତିରିଶି ଆସନ ବିବେଚନା କରିଛନ୍ତି। ଅଭ୍ୟାସୀ ଉଚିତ ଭାବେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିବା, ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା। ନିଜେ ଏକା ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର— ଧ୍ୟାନ ନଥିଲେ ଏହା 'ଅଗର୍ଭ', ଧ୍ୟାନ ସହିତ ହେଲେ 'ସଗର୍ଭ'। ପ୍ରାଣାୟାମ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବିବେଚନା କରିଛନ୍ତି। ସୂର୍ୟଦେବ, ପିତୃସ୍ଥାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ଅଛି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଗୁପ୍ତ ଏକ ଅଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମଦେବତାର ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଉଚିତ ଭାବେ ଡାହାଣା ନାକରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ପୂରଣ କରିବାକୁ 'ପୂରକ' କୁହାଯାଏ। ପାତ୍ର ଭରିଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବାକୁ 'କୁମ୍ଭକ' କୁହାଯାଏ।