ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହୁଏ—ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବା, ତାହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା, ଓ ଅନିବାର୍ୟ ଭାବରେ ହାରାଇବା ଓ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବାରେ ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଚାହିଦା ଓ କ୍ରୋଧରେ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ; ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଲିନ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ଓ ଜନାନୀ ଦଳାଇବାକୁ ଲାଗି ରହିଥାଏ। ସନ୍ତାନ, ମିତ୍ର, ଓ ପତ୍ନୀ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ଅପରିଗ୍ରହ ଅଭିମାନରେ ଅଳିଆଏ। ସନ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ସେ ସବୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତିମ କ୍ଷଣରେ ଶ୍ମଶାନ ଆଗ୍ନିକୁ ଯାଏ। ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ହୁଏ—“କିପରି ଏହି ସମୃଦ୍ଧ ପରିବାର ଚାଲିବ?” “ମୋ ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ଗାଁ ଗୋମାନେ ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଫେରିଲେନି?” “ବୁଦ୍ଧି ନଥିବାରୁ ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଓ ସନ୍ତାନମାନେ ସଦା କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି।” “ଜୀବିକା ମିଳୁନାହିଁ, ଓ ରାଜାର ଅତ୍ୟାଚାର ଅସହ୍ୟ।” “ମୁଁ କ୍ଷମତାହୀନ, ଓ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସବୁ ଅଳସ ଓ ଅସ୍ଥିର।” ଏପରି ଭାବରେ ସେ ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଏ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିପାରି ନାହିଁ; ତାଲେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦେଇ—“ଭାଗ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା! ଏପରି ଅଭାଗା ମୁଁ କାହିଁକି ଜନ୍ମିଲି?” ତାଙ୍କର ଦେହ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭୟରେ କମ୍ପିତ, ଶ୍ୱାସ-କାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନ୍ଧକାର, ଗଳା ଶ୍ଳେଷ୍ମାରେ ଆଟିଯାଏ, ସନ୍ତାନ, ପତ୍ନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡ଼ାଟିବା, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଏ—“ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ଆସିବ? ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ମୋ ସନ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଘର, ଜମି, ଧନ ସୁରକ୍ଷିତ କରିପାରିବେ? କାହା ପାଖକୁ ଯିବେ?” “ମୋ ଧନ ଅନ୍ୟମାନେ ନେଇଯିବା ପରେ, ସନ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଜୀବନ ଚାଲିବେ?” ଏହି ଅନୁବନ୍ଧନା ଦୁଃଖରେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନିଅ, ପୁନିପୁନି ଜୀବନର କୃତ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ ଓ ବିସ୍ମରଣ କରେ, ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ଆସିଯାଏ। ରୋଗରେ ଭାଗିବା, ଦେହ ଜଳିଯାଏ, ଖଟିଆରୁ ଶଇଆକୁ ଶିଫ୍ଟ କରେ, ଭୋକ ଓ ତିଆରେ ପୀଡିତ, ଦୁଃଖରେ ଅଳ୍ପ ପାଣି ମାଗିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ୱରରେ ପୀଡିତ ଲୋକମାନେ କହିଲେ—“ପାଣି ଲାଭକାରୀ ନୁହେଁ”, ତାଙ୍କର ମନ ରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଭରିଯାଏ ଓ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ତାପରେ, ହାତ ଓ ପା ଚଳାଇବା ଅସମ୍ଭବ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଉପସ୍ଥିତ ସନ୍ତାନ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଚାରିପାଖରେ, କଥା କହିପାରିନାହିଁ, ଧନ ଓ ଜମି କାହା ପାଖକୁ ଯିବ ଭାବି ରହିଥାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଲୁହାରେ ଭରିଯାଏ, ଗଳା ଗୁଞ୍ଜିଯାଏ, ଜୀବନ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାବେଳେ, ଯମର ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଯାନ୍ତି, ଓ ପୂର୍ବ ଭଳି ନରକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି, ସଂସାର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ଉନ୍ନତି କରିବା ଦ୍ରଢ଼ ଚେଷ୍ଟା ଦରକାର। ଯେହେଁତୁ ହରିଙ୍କୁ ସେବା କରେନାହିଁ, ସେ ପ୍ରମାଦୀ କିଏ ଅଛି? ଚାହିଦାରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ, ବିଷ୍ଣୁରେ ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ଲୋକମାନେ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ନରକରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି—ହାୟ! ଅଜ୍ଞାନୀ, ମହା ମୋହରେ ଲିନ, ସଂସାରକୁ ଚିରଯୁବକ ଭାବି ଭାବନା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ, ସଂସାର ବନ୍ଧନ ନାଶକ, ଉପାସନା ନ କରିଥିବା, ସେ ମହାପାପୀ। ହରି ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଚଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ ସୁଖ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଅପରାଧୀ, ମୂଢ଼, ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିବା ଲୋକମାନେ, ନିଶ୍ଚୟ ନଶ୍ଟ ହେବେ। ଏହି ଜୀବନ ଲାଭ କରି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପରଲୋକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ସଂସାରରୁ ଫେରିବା ଅତି କଷ୍ଟ ସ୍ଥିତିକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ବିଳୟ ହୁଏ, ସେ ସଂସାର ମୁକ୍ତିକାରୀ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସଂସାର ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ସଂସାର ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧା ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କିପରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ? ଏହା କହିବାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କର। ଏବଂ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ କିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ? କାମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଲୋକ ଲୋଭୀ ହୁଏ; ଲୋଭରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପୁନିପୁନି ପାପ କରେ। ଯେପରି ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ, ସେପରି କହ। ତୁମେ ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଉପାୟ ଚାହିଛ—ହରି ରକ୍ଷକ, ରୁଦ୍ର ନାଶକ; ସେ ମୁକ୍ତି ଦାତା। ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଦୁଃଖ ଶୁନ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ଦାତା ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଅଜର ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦମୟ ଜ୍ଞାନକୁ ମୁକ୍ତି ଉପାୟ ବୋଲି କହାଯାଏ। ହରି, ଶାଶ୍ୱତ ନିବାସ ଦାତା, ଉପାସନା କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ଦେବତାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଖୁସି ଦାତା ଭାବି ଜାଣ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଦେବତାକୁ ମୁକ୍ତି ଦାତା ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ତୁଳନାହୀନ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର; ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନିଅ।