ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ଜୀବ ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟର ଫଳରେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମାନବ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ରହିଛି—କେହି ଚରମକାର, ଚଣ୍ଡାଳ, ଶିକାରୀ, ସ୍ୱୀପର, କୁମ୍ଭାର, କମାର, ସୁଵର୍ଣ୍ଣକାର, ବୁନକାର, ଦର୍ଜି, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଭିକ୍ଷୁକ, ଧୋବୀ, ଲେଖକ, ଦାସ, ଚାକର, ଗରିବ କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଅଛି—ଜ୍ୱର, ତାପ, ଶୀତ, କଫ, ଗଠିଲା, ପାଦ, ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ, ଗର୍ଭ, ପାଶ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ମାନବ ଜନ୍ମର ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀର ମିଳନ ସମୟରେ, ବୀର୍ୟ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେତେବେଳେ କର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଜୀବ ବୀର୍ୟ ସହିତ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରକ୍ତ ଓ ବୀର୍ୟର ମିଶ୍ରଣରେ ବିକାଶ ପାଇବା ଆରମ୍ଭ କରେ। ପ୍ରଥମ ମାସରେ ଏହା ଏକ ଗଠିର ଆକାର ନେଇ, ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଚୌଡ଼ା ହୁଏ। ତାପରେ, ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ନ ଥିବା ଏହି ଜୀବ ଗର୍ଭରେ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ, ଏଠୁ ସେଠି ଦୋଳାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସ ଶେଷରେ ଏହା ମାନବ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ତୃତୀୟ ମାସ ଶେଷରେ ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ବିକାଶ ପାଏ। ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ଗଠନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ପଞ୍ଚମ ମାସରେ ନଖ ଆସିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଷଷ୍ଠ ମାସରେ ନଖର ଯୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଏ। ନାଭି ରେ ଲଗା ନାଳ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ପୋଷିତ ହୁଏ, ଏହି ଶରୀର ଅଶୁଚି ପିଶାବ ଓ ମଳରେ ଭିଜିଯାଇଥାଏ, ରକ୍ତ, ହାଡ଼, କୀଟ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା, ସିନ୍ଧୁ, କେଶ ଓ ଅନେକ ଅଶୁଚି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ନିଜକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ମାଆ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୀତ, ଲୁଣିଆ ଓ ଅତି ତାତି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଅନ୍ତରେ ଦାହ ଅନୁଭବ କରେ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ନରକ ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି ମନରେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ। ସେଠାରେ ଜୀବ ଭାବେ—“ହାୟ! ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଦାସ, ସନ୍ତାନ, ବନ୍ଧୁ, ଜନାନୀ, ଘର, କ୍ଷେତ୍ର, ଧନ, ଧାନରେ ଅତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଜନାନୀ ପୋଷଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଧନ ଓ କ୍ଷେତ୍ର ଲୋଭରେ ଚୋରି, ଅପହରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିଲି। ଏହି ପାପ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନରକର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି, ଏବେ ଏହି ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ ଗର୍ଭରେ ଅନ୍ତର ବାହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଉଛି।” ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜନାନୀମାନେ ମୁଁ ପୋଷଣ କରିଥିଲି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳରେ ଅନ୍ୟଠାରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ହାୟ! ଦେହୀମାନେ ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଏମିତି ଭୋଗିଛନ୍ତି। ଦାସ, ସନ୍ତାନ, ଜନାନୀ ପାଇଁ ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଧନ ନେଇଥିଲି। ଅନ୍ୟର ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରତି ମୁଁ ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟା କରୁଥିଲି। ଶରୀର, ମନ, ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରି, ଏହି ପାପ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏବେ ଦହିଯାଉଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ଜୀବ ଗର୍ଭରେ ରହି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରେ, କେବଳ ମନରେ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚରଣ କରେ। ତାପରେ ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ଯଦି ଶୁଭ ସଙ୍ଗ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଶ୍ରବଣ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଭକ୍ତି ସହ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ନାରାୟଣଙ୍କ ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଦପଦ୍ମକୁ ପୂଜା କଲେ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ତତ୍ତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଧାରକ, ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ମୁନି, କିନ୍ନରଙ୍କ ପୂଜିତ; ଯିଏ ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି, ସଂସାରର ଅସହ୍ୟ ବନ୍ଧନକୁ ଛିନ୍ନ କରିବା ଉପାୟ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଧାରଣ କରେ, ସେ ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ—“ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାର ଘରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି।” ହେ ନାରଦ ଋଷି, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଜୀବ ଗର୍ଭରେ ବାୟୁର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ମାଆକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ, କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି, ଜନ୍ମ ମାର୍ଗରେ ବାହାରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏକାଠି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ ଅଚେତନ ହୁଏ। ବାହାରେ ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସହିତ, ପୂର୍ବ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସ୍ମୃତି ହରାଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅବିଜ୍ଞତା ଦ୍ୱାରା ବର୍ତ୍ତମାନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ମଳମୁତ୍ରରେ ଲିପ୍ତ ଦେହରେ, ଅନ୍ତର ଓ ବାହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, କଥା କହିପାରେ ନାହିଁ, ଭୁଖ ତିରିଷ୍ଣାରେ କ୍ଷୁଦ୍ରିତ, କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଲୋକ ତାକୁ ଦୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବହୁତ ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, କୀଟ ଇତ୍ୟାଦି ଦୂର କରିପାରେ ନାହିଁ। ପିଲା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମା, ବାପା, ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ମାର ଖାଇ, ସଦା ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଧୂଳା, ଖାକ, ମାଟିରେ ଖେଳି, ସଦା ଝଗଡ଼ା କରି, ଅଶୁଚି ରହି, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ ଓ ଏହା ରୋକିପାରେ ନାହିଁ। ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ, ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଏହା ହାରାଇବା, ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଅତି ଦୁଃଖ ପାଏ। ମୋହରେ ଅନ୍ଧ, କାମ କ୍ରୋଧରେ ଦୂଷିତ, ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଲିନ, ଅନ୍ୟର ଧନ ଓ ଜନାନୀ ଲୋଭରେ, ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ, ଜନାନୀ ପୋଷଣ ଚିନ୍ତାରେ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଅହଂକାରରେ ଲିପ୍ତ। ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରୋଗରେ ଭୋଗିଲେ, ସମସ୍ତ କୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜେ ଅନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଇ, ଶବଦାହ ଶୟା ଦିଗରେ ଗଲା। ସେଠାରେ ଚିନ୍ତା କରେ—“କିପରି ଏହି ଧନୀ ପରିବାର ଚାଲିବ? ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ଗାଈ କାହିଁକି ଫେରିଲାନି? ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଧାନ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ପୁଅମାନେ ସଦା କନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଉପାର୍ଜନ ହେଉନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ଦମନ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ କୌଶଳ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସାଙ୍ଗମାନେ ଅଲସ ଓ ଅସ୍ଥିର।” ଏହିପରି ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିପାରେ ନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୋଷାରୋପ କରେ—“ହାୟ ଭାଗ୍ୟ! ତୁମେ ମୋତେ ଏମିତି ଅଭାଗା କାହିଁକି ତିଆରି କଲୁ?