ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ଦେ ମଧୁସୂଦନ, ଆପଣ ଏକାକି, ଗ୍ରାମ ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନେକ କାର୍ଯ୍ୟର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଭାବେ, ଶୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବିଷୟରେ ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଆପଣଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ମୁଁ କହିଁ—ବଡ଼ ଅଦ୍ଭୁତ! ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତିରୁ ଅଧିକ ଗୁପ୍ତ। ନାରାୟଣ ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ନିତ୍ୟ ଆଲୋକ। ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁଣର ଆଭାସ ଦେଖାଇ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଳୟ ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନବୀନ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଡ଼ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସର୍ବ ଫଳ ଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୌଣସି କର୍ମ—ପାପ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ—କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, କୋଟି-କୋଟି କଳ୍ପ ବିତିଲେ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କର୍ମର ଫଳ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଗ କରେ। ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭୋକ୍ତା ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠି ଜଡ଼ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାମୋହରେ ଆବୃତ। ଏହି ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ, ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜଳ ଛିଟାଇଲେ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଏହି ବୀଜ ପକିଯାଏ, ଫୁଲିଯାଏ, ମୂଳ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ପରେ ପତ୍ର, ତଣ୍ଡି, ତଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତଣ୍ଡରୁ ଫୁଲ ହୁଏ। ଏହି ଫୁଲ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଫଳ ଦେଉଥିବା ହୁଏ, କିଛି ନୁହେଁ; କିଛି ଫଳର କାରଣ ହୁଏ। ଏହି ଫୁଲ ପକିଲେ, ମୂଳରୁ ଚିପି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଓ ଭୋକ୍ତାଙ୍କ କର୍ମର ସଂଯୋଗରେ, ଏହି ଚିପି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସର୍ଗ ଲାଗି ଗଛର ସାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଦୁଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧାନ ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଭୋକ୍ତାଙ୍କ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଫଳଦାୟି ହୁଏ। ତାପରେ, ସେମାନେ କୀଟ ଭାବେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅନେକ ପୀଡା ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଜୀବନ, ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ, ଶୀତ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତ, ଭୂକ୍ଷା ତୃଷ୍ଣାରେ ଏବଂ ମଳମୁତ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ତାଠାରୁ, ପଦ୍ମଯୋନି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଅନବସର ଚିନ୍ତା, ଭୂକ୍ଷା ତୃଷ୍ଣା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, କେବେ ଘାସ, କେବେ ମାଂସ, କେବେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ, ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରି, ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଡିମ୍ବଜ ଜନ୍ମରେ କେତେକ ବାୟୁ, ମାଂସ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜିନିଷ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରି, ସଦା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଗୃହପାଳିତ ପ୍ରାଣୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ—ସ୍ବଜନ ବିୟୋଗ, ଭାର ବହନ, ବନ୍ଧନ, ପିଟା, ହାଳରେ ଯୋଗ, ଇତ୍ୟାଦି ଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ତଥାପି, ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟରେ କେତେକ ମାନବ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରନ୍ତି। ମାନବ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ, ଚର୍ମକାର, ଚଣ୍ଡାଳ, ଶିକାରୀ, ଝାଡ଼ୁଅଁ, କୁମ୍ଭାର, କମ୍ଭାର, ସୁନାର, ବୁନକାର, ଦର୍ଜି, ସନ୍ୟାସୀ, ଭିକ୍ଷୁକ, ଧୋଇଁ, ଲେଖକ, ଦାସ, ଚାକର, ଗରିବ, ଅଙ୍ଗବିକଳ ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଜ୍ୱର, ତାପ, ଶୀତ, କଫ, ଗଠି, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ଗର୍ଭ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ମାନବ ଜନ୍ମରେ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ସଂଯୋଗ ସମୟରେ, ଶୁକ୍ର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; କର୍ମବଳରେ, ଜୀବ ଶୁକ୍ର ସହିତ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତର ମିଶ୍ରଣରେ ବିକାଶ ପାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଏକ ଗଠି ଭାବରେ ଏକ ମାସରେ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଚଉଡ଼ି ହୁଏ। ତାପରେ, ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଅଚେତନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାପୀଡା ଅନୁଭବ କରେ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିପାରେନାହିଁ, ଗର୍ଭରେ ଉଲଟିପାଡ଼ି ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସ ଶେଷରେ ମାନବ ଆକୃତି ଲାଭ କରେ; ତୃତୀୟ ମାସରେ ହାତ-ପାଦ ଆଦି ଅଙ୍ଗ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ଗଠନ ହୁଏ; ପଞ୍ଚମ ମାସରେ ନଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଷଷ୍ଠ ମାସରେ ନଖର ଯୋଗ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ନାଭି ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ, ଏହି ଦେହ ଅଶୁଦ୍ଧ ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିଜିଯାଏ, ଗର୍ଭରେ ବନ୍ଧା, ରକ୍ତ, ଅସ୍ଥି, କୀଟ, ଚର୍ମ, ମଜ୍ଜା, ଶିରା, କେଶ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୁଏ। ମାତା ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିକ୍ତ, ଲବଣ, ଅତି ତାପ ଭୋଜନ କରିଲେ, ଏହି ଦେହ ଭିତରେ ଜଳିଯାଏ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ନରକ ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି ମନେ ଶୋକ କରେ। ‘ହାୟ, ମୁଁ ବଡ଼ ପାପୀ! ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ, ଦାସ, ସନ୍ତାନ, ବନ୍ଧୁ, ଜନାନୀ, ଘର, ଜମି, ଧନ ଓ ଧାନ ପ୍ରତି ଅତି ଆସକ୍ତିରୁ, ସ୍ତ୍ରୀ ପୋଷଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଧନ ଓ ଜମି ଚାହିଁ, ଚୋରି ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଅପରାଧ କରି, ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲି। ଏହି ପାପରେ, ମୁଁ ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି, ଏବେ ଗର୍ଭରେ ଅନ୍ତର ବାହ୍ୟ ତାପରେ ଜଳୁଛି। ପୂର୍ବରେ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମୋର ପୋଷ୍ୟା ଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମବଳରେ ଅନ୍ୟଠାରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଦୁଃଖ ଏହି ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ। ଦାସ, ପୁତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଧନ ନେଇଥିଲି। ଅନ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି ମୁଁ ଇର୍ଷ୍ୟା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲି। ଦେହ, ମନ, ଓ ଭାଷାରେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରି, ଏହି ପାପରେ ମୁଁ ଏବେ ଜଳୁଛି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ। ଏପରି ଭାବେ, ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ, ଜୀବ ଅନେକ ଭାବରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରେ, କେବେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ, କେବେ ମନେ ମନେ।