ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ, ସେହି ପାପୀମାନେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ କ୍ରୂର ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ନିଜ ପାପର ଫଳ ଭୋଗ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପୁଅମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜେ ଲାଳନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ବି ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏହା ଦେଖି, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେପରି ଅନେକ ପାପ କରିଛ, ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କର । ଧନୀ, ଗରିବ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଜ୍ଞାନୀ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡିଥାଏ ।” ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ନିଶ୍ଚଳ ଜନ୍ମର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ଜନ୍ମରେ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଗଛମାନେ ମହା ମୋହରେ ଆବୃତ ଥାନ୍ତି । ପୃଥିବୀରେ ଏହି ନିଶ୍ଚଳ ଜନ୍ମରେ ବିଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପାଣି ଝିଁଟି ଦେଲେ, ସଠିକ ଅବସ୍ଥାର ସଂଯୋଗରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଏହି ବିଜ ପକେ; ଏହି ବିଜ ମୂଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁର ଆସେ, ଏହି ଅଙ୍କୁରରୁ ପତ୍ର, ତଣ୍ଡ, ତାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ତାଣ୍ଡ ଉପରେ ଫୁଲ ଅସ୍ତି । କିଛି ଫୁଲ ଫଳ ଦେଉଛି, କିଛି ଦେଉନାହିଁ; ଫୁଲ ବଡ଼ିଲେ ମୂଳରୁ କୋହଡ଼ି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କୋହଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ, ଭୋଗକର୍ତ୍ତାଙ୍କ କର୍ମ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣର ସଂଯୋଗରେ, ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୁଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି ଚାଉଳ ହୁଏ । ଏହି ଚାଉଳ, ଭୋଗକର୍ତ୍ତାଙ୍କ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ବର୍ଷରେ ଫଳଦାୟୀ ହୁଏ । ଏହି ଚାଉଳ ବର୍ଗରୁ କିଟ ହୁଏ, ସେମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି, ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଜୀବନ ଏବଂ ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ଶୀତ, ପବନ, ଭୟ, କ୍ଷୁଦା, ତୃଷ୍ଣା, ଅପବିତ୍ର ଜଗତରେ ମଣ୍ଡି ଚାଲନ୍ତି । ଏହିଠାରୁ, ପଦ୍ମଜନ୍ମୀର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଗଭୀର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଘାସ, ମାଂସ, ମୂଳ, ଫଳ ଭୋଗନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି । ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପବନ, ମାଂସ, ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭୋଗନ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି । ଗୃହପାଳିତ ପ୍ରାଣୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ—ପରିବାର ଭାଗୀର ଦୁଃଖ, ଭାର ବହିବା, ବନ୍ଧିବା, ମାରିବା, ହାଲ ଚଢ଼ିବା—ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ତଥାପି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମରେ କିଛି ପ୍ରାଣୀ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଁ । ମାନବ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ, ଚରମ ଦୁଃଖ ରହିଛି—ଚରମ, ଚଣ୍ଡାଳ, ଶିକାରୀ, ଧାରୁଆ, କୁମ୍ଭକାର, କୁଟୁମ୍ବୀ, ତାଣ୍ଡା, ତାଣ୍ଡାକାର, ତନ୍ତୁବାୟୀ, ଦର୍ଜି, ତପସ୍ବୀ, ଭିକ୍ଷୁ, ଧୋବୀ, ଲେଖାକାର, ଦାସ, ଦାସୀ, ଦରିଦ୍ର, ଅଙ୍ଗବିକଳ—ଏମିତି ଦୁଃଖ । ତାପ, ଶୀତ, କଫ, ଗଠି, ପାଦ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ଗର୍ଭ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ମାନବ ଜନ୍ମରେ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଏକତ୍ରିତ ହେବାବେଳେ, ଶୁକ୍ର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; କର୍ମର ଶକ୍ତିରେ, ପ୍ରାଣୀ ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତ ସମ୍ମିଳନରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ଗଠି ଆକାର ନେଇ, ଏକ ମାସରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ଆକାର ପାଏ । ପ୍ରବଳ ପବନରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନଥିବାରୁ, ମାତୃଗର୍ଭରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ସ୍ଥିର ରହିପାରିନାହିଁ, ଏତେକି ଚାଲିଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସରେ ମାନବ ଆକାର, ତୃତୀୟ ମାସରେ ହାତ ଓ ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ଅଙ୍ଗ ଯୋଡ଼ା ଅଲଗା ହୁଏ, ପଞ୍ଚମ ମାସରେ ନଖ ଦେଖାଯାଏ, ଷଷ୍ଠ ମାସରେ ନଖ ଯୋଡ଼ା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ନାଭି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ପୋଷିତ, ଅପବିତ୍ର ମୁତ୍ରରେ ଭିଜିଥିବା, ଗର୍ଭରେ ବନ୍ଧା, ରକ୍ତ, ହାଡ଼, କୀଟ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା, ତନ୍ତୁ, କେଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ । ଏହି ଦୂଷିତ ଦେହ ଦେଖି, ମାତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୀତ, ଲୁଣ୍, ଅତି ତାପ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାରୁ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମନେ ପକାଇ, ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଏ, ବାହାରେ ମାତାଙ୍କ ଦେହରେ ଜଳିଯାଏ, ମନରେ ଦୁଃଖ ପାଏ । ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଚିନ୍ତା କରେ, “ହାଁ, ମୁଁ ଅତି ପାପୀ ! ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଦାସ, ପୁଅ, ମିତ୍ର, ଜନାନୀ, ଘର, କ୍ଷେତ୍ର, ଧନ, ଧାନ ଉପରେ ଅତି ଆସକ୍ତିରେ, ମୋ ଜନାନୀ ପାଳନ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ଓ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖି, ଚୋରି, ଲୋଭରେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜନାନୀ ଅପହରଣ କରି ପାପ କରିଛି । ଏହି ପାପରୁ, ମୁଁ ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରି, ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ଏବେ ଗର୍ଭରେ ଆବୃତ, ଅନ୍ତର ଓ ବାହାର ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଏ । ଯେଉଁ ଜନାନୀମାନେ ମୁଁ ପାଳନ କରିଥିଲି, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଦୁଃଖ ଏହି ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଦାସ, ପୁଅ, ଜନାନୀ ପାଇଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ନେଇଥିଲି ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ପାପର ଫଳ ଭୋଗ କରିବା ନିୟମ ଅନ୍ତର୍ଗତ; କର୍ମ ନ ଭୋଗିଲେ ଅନେକ କଲ୍ପ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ । ନାରାୟଣ ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ, ପରମ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି; ତିନି ଗୁଣର ଉପାଧିରୁ ତିନି ଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଜନାର୍ଦନ ଭାବେ ପ୍ରଳୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଚଳ-ଅଚଳ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି । ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ ଭୋଗିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, କର୍ମ ଅନେକ କଲ୍ପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ନିତ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଗ କରନ୍ତି । ସେ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ନାଶ କରନ୍ତି, ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ପ୍ରଳୟର କାରଣ । ଏହିପରି ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ କର୍ମ ଫଳ ଭୋଗି, ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳ ତାଙ୍କର ନିଜ କର୍ମ ।