व्यक्ताव्यक्तस्वरुपेण जगह्याप्य व्यवस्थिता
ती व्यक्त आणि अव्यक्त रूपाने जगात सर्वत्र पसरलेली आहे.
सृष्टिस्थितिविनाशानामेकः कारणतां गतः
सृष्टी, स्थिती आणि विनाश यांना कारणीभूत एकमेव तीच आहे.
तस्मात्परतरो देवो नित्यैत्यभिधीयते
म्हणून परमेश्वराला शाश्वत असं म्हणतात.
रक्षां करोति यो देवो जगतां परतः पुमान्
तोच देव सर्व जगांपेक्षा श्रेष्ठ असून सर्वांचं रक्षण करणारा आहे.
तस्मात्परतरं यत्तदव्ययं परमं पदम्
म्हणून जे सर्वात श्रेष्ठ आहे, तेच कधीही नाश न होणारं आणि परम स्थान आहे.
यः परः कालपुपाख्यो योगिध्येयः परात्परः
जो काळपुरुष म्हणून ओळखला जातो आणि योगींना ध्यान करण्यासही सर्वोच्च आहे, तोच खरा परात्पर आहे.
ज्ञानैकवेद्यः परमः सञ्चिदानन्दविग्रहः
तोच परम असून, केवळ ज्ञानानेच ओळखता येतो आणि त्याचं स्वरूप चैतन्य व आनंदमय आहे.
देहीति प्रोच्यते मूढैरहो ऽज्ञानविडम्बनम्
मूढ लोक त्याला 'देह' म्हणतात—अरे, हे तर अज्ञानाचं मोठं विडंबन आहे!
मूर्तित्रयं समापन्नः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्
तोच सृष्टी, स्थिती आणि संहार यासाठी तीन रूपं धारण करतो.
स एवानन्दरुपात्मा तस्मान्नास्त्यपरो मुने
तोच आनंदस्वरूप आत्मा आहे; म्हणून, मुनी, त्याच्याशिवाय दुसरा कोणी नाही.
भिन्नाभिन्नस्वरुपेण स्थितो वै परमेश्वरः
परमेश्वर वेगळ्या आणि एकरूप अशा दोन्ही स्वरूपांत वास करतो.
विश्वोत्पत्तेर्निदानत्वात्प्रकृतिः प्रोच्यते बुधैः
विश्वाची निर्मिती ज्यामुळे होते, तिला ज्ञानी लोक 'प्रकृती' म्हणतात.
प्रकृतिः पुरुषश्चेति कालश्चेति त्रिधा भवेत्
प्रकृती, पुरुष आणि काळ—ही तीन रूपं आहेत.
शुद्धं यत्परमं धाम तद्विष्णोः परमं पदम्
जे शुद्ध आणि परम स्थान आहे, तेच विष्णूचं सर्वोच्च धाम आहे.
गुणरुपीगुणाधारोजगतामादिकृद्विभुः
तोच सर्वव्यापी, जगाचा आदिकारण, गुणांचा आधार आणि गुणस्वरूप आहे.
महान्प्रादुरभूद्धुद्धिस्ततो ऽहं समवर्त्तत
त्याच्यापासून महत् तत्व उत्पन्न झालं, त्यानंतर बुद्धी निर्माण झाली आणि त्यातून 'अहं' जन्माला आलं.
तन्मात्रेभ्यो हि जातानि भूतानि जगतः कृते
सूक्ष्म तत्त्वांपासूनच जगातील सर्व जीव निर्माण झाले.
यथाक्रमं कारणतामेकैकस्योपयान्ति च
प्रत्येक गोष्ट योग्य क्रमाने पुढच्या कारणाचं रूप घेत जाते.
तिर्यग्योनिगताञ्जन्तून्पशुपक्षिमृगादिकान्
जनावरं, पक्षी, मृग वगैरे तिर्यक योनीत जन्म घेणारे जीव—
ततो वैमानुषं सर्गं कल्पयामास पह्मजः
त्यांनंतर कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने मानवसृष्टी निर्माण केली.
एभिः पुत्रैरिदं व्याप्तं सदेवासुरमानुषम्
या पुत्रांनी हे संपूर्ण जग देव, दैत्य आणि माणसांसह व्यापले आहे.
तपश्च सत्यमित्येवं लोकाः सत्योपरि स्थिताः
तप आणि सत्य — या गोष्टींवरच सर्व लोकांचा आधार आहे.
महातलं च विप्रेन्द्र ततो ऽधच्च रसातलम्
ब्राह्मणश्रेष्ठा, त्याखाली महातल आहे आणि त्याखालोखाल रसातल आहे.
एष सर्वेषु लोकेषु लोकनाथांश्च सृष्टवान्
त्याने सर्व लोकांमध्ये लोकांचे अधिपती निर्माण केले.
वर्त्तनादीनि सर्वाणि यथायोग्यंमकल्पयत्
त्याने सर्व जगातील वर्तन आणि कर्मे योग्य त्या क्रमाने ठरवली.
लोकालोकश्च भूम्यन्ते तन्मध्ये सत्प सागराः
भूच्या शेवटी लोकालोक पर्वत आहे आणि त्याच्या मध्ये सात सागर आहेत.
बाह्या नद्यश्च विख्याता जनाश्चामरसन्निभाः
तेथे प्रसिद्ध बाह्य नद्या आणि अमरांसारखे लोक आहेत.
क्रौञ्चशाकौ पुष्करश्च ते सर्वे देवभूमयः
क्रौंच, शाक आणि पुष्कर — हे सर्व देवांचे प्रदेश आहेत.
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलैः समम्
तेथे मीठ, ऊसाचा रस, मद्य, तुप, दही, दूध आणि पाणी एकत्र आहेत.
ज्ञेया द्विगुणविस्तरा लोकालोकाञ्च पर्वतात्
लोकांचे विस्तार लोकालोक पर्वताच्या दुप्पट आहे असे समजावे.