मननात्राणधर्मत्त्वान्मन्त्र इत्यभिधीयते
मनन आणि धर्माचे रक्षण यामुळे त्याला 'मंत्र' असे म्हणतात.
स्त्रीमन्त्रास्तु द्विठान्ताः स्युः पुंमन्त्रा हुंफडन्तकाः
दीर्घस्वराने संपणारे मंत्र स्त्रीलिंगी असतात; 'हुं' किंवा 'फट्' ने संपणारे पुल्लिंगी असतात.
पुन्दैवतास्तु मन्त्रा स्युर्विद्याः स्त्रीदैवता मताः
ज्यांचे दैवत पुरुष आहे ते मंत्र, आणि ज्यांचे दैवत स्त्री आहे त्यांना विद्या असे मानले जाते.
तारान्त्यरेफः स्वाहास्तु तत्राग्नेयाः समीरिताः
'तारा', 'रेफ' किंवा 'स्वाहा' ने संपणारे मंत्र अग्नीस्वरूप मानले जातात.
अग्नीषोमात्मका ह्येवं मन्त्रा ज्ञेया मनीषिभिः
म्हणून, ज्ञानी लोकांनी मंत्र हे अग्नी आणि सोम यांच्या स्वरूपाचे आहेत असे समजावे.
सौमयाश्चैव प्रबुध्यन्ते वामे वहति मारुतेः
काही मंत्र चंद्रस्वरूप शक्तीने जागृत होतात, तर काही डाव्या वाऱ्याने.
स्वापकाले तु मन्त्रस्य जपो ऽनर्थफलप्रदः
झोपाळू अवस्थेत मंत्रजप केल्यास त्याचे फळ मिळत नाही.
अनुलोभे बिन्दुयुक्तान्विलोभे सर्गसंयुतान्
श्वास नैसर्गिकपणे चालत असताना बिंदू असलेले मंत्र वापरावेत; श्वास अस्वस्थ असताना सृष्टीशी संबंधित मंत्र म्हणावेत.
अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रो ऽपि सिद्ध्यति
ही माळ घालून जरी मंत्रात काही दोष असला, तरी तो यशस्वी होतो.
शान्तज्ञानेतिरौद्रेयशान्तिजाति समन्वितः
त्यात शांतता, ज्ञान, राग नसणे आणि सौम्य स्वभाव असे गुण आहेत.
छिन्नादिदोषयुक्तास्ते नैव रक्षन्ति साधकम्
जे मंत्र तुटलेले किंवा इतर दोषांनी भरलेले असतात, ते साधकाचे रक्षण करीत नाहीत.
कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तंभितस्तथा
कर्म नसलेला, डोळा नसलेला, बांधलेला, स्थिर केलेला असाही मंत्र असतो.
भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः
तुटलेला, झोपेत गेलेला, मद्यपान केलेला, वेडसर, बेशुद्ध पडलेला असाही मंत्र असतो.
कुमारो ऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा
लहान मुलगा, तरुण, प्रौढ, वृद्ध आणि शस्त्र नसलेला असाही मंत्र असतो.
सत्त्वहीनः केकरश्च बीजहीनश्च धृमितः
शक्ती नसलेला, भरड आवाजाचा, बीज नसलेला आणि थरथरणारा असाही मंत्र असतो.
अङ्गहीनो ऽतिक्रुद्धश्चातिक्रूरे व्रीडितस्तथा
अंग नसलेला, खूप रागावलेला, फारच क्रूर आणि लाजलेला असाही मंत्र असतो.
अतिवृद्धो ऽतिनिःस्नेहः पीडितश्च तथा पुनः
अतिशय वृद्ध, मायेपासून पूर्णपणे दूर, आणि पुन्हा त्रासलेला असाही मंत्र असतो.
संयुक्तं वा वियुक्तं वा त्रिधा वा स्वरसंयुतम्
एकत्र असलेला, वेगळा असलेला किंवा तीन भागांचा, स्वरासह असलेला मंत्र.
चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः
चार भागांचा किंवा पाच भागांचा मंत्र 'तुटलेला' म्हणून ओळखला जातो.
स तु रुद्धो मनुज्ञेयो ह्यतिक्लशेन सिद्धिदः
जो मंत्र अडथळा आलेला असतो, तो फार कष्टानेच फळ देतो असे समजावे.
शक्तिहीनः स विज्ञेयश्चिरकालफवप्रधः
शक्ती नसलेला मंत्र फार वेळानेच फळ देतो असे समजावे.
असौ पराङ्मुखो ज्ञेयो भजतां चिरसिद्धिदः
जो मंत्र पाठ फिरवलेला असतो, तो भक्तांना फार उशिरा यश देतो असे ओळखावे.
स मन्त्रो बधिरः प्रोक्तः कष्टेनाल्पफलप्रदः
जो मंत्र 'बहिरा' समजला जातो, तो फार कष्टाने आणि थोडेच फळ देतो.
नेत्रहीनस्तु विज्ञेयः क्लेशेनापि न सिद्धिदः
डोळा नसलेला मंत्र कितीही कष्ट केले तरी यश देत नाही असे समजावे.
हंसेंदुर्वा सकारो वा फकारो वर्म वा पुन
'हंस', 'इंदु', 'स' असलेला, 'फ' असलेला किंवा पुन्हा कवच असलेला मंत्र.
एवं मध्ये द्वयं मूर्घ्नि यस्मिन्नस्रलकारकौ
अशा प्रकारे, मध्ये दोन आणि डोक्यावर, ज्यात 'ल' आणि 'क' नाहीत असे मंत्र.
अग्निः पवनसंयुक्तो मनोर्यस्य तु मूर्द्धनि
अग्नी वाऱ्याबरोबर मनुच्या डोक्यावर असतो.
अस्रं द्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टाभिर्दृश्यते ऽक्षरेः
दोन, तीन, सहा किंवा आठ अक्षरांमध्ये अश्रू दिसते.
हकारः शक्तिरथवा भीतो मन्त्रः स एव हि
'ह' हे अक्षर शक्ती आहे, नाहीतर तो मंत्र भीतीदायक होतो.
मलिनस्तु स विज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः
जो मंत्र अपवित्र आहे, तो ओळखावा; मोठ्या कष्टाने तो सिद्धी देतो.