नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः
जो पुरुष नित्य किंवा निमित्तिक विधींसाठी दीक्षा घेतो, पण ते आचरण करत नाही,
तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम्
म्हणून, ज्याने दीक्षा घेतली आहे त्याने नित्य आणि निमित्तिक कर्तव्ये नक्कीच पार पाडावीत.
नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु
नित्य आणि निमित्तिक आचार पाळणाऱ्या माणसासाठी,
तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा
त्यातही, ज्याला आपल्या गुरूवर खरी भक्ती आहे त्यालाच अंतिम साध्य मिळते, इतरांना नाही.
दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा
पण ज्याची गुरूभक्ती फक्त बाह्य लाभासाठी, कृत्रिम असते,
कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च
जो मनाने, शरीराने आणि वाणीने गुरूभक्तीत एकाग्र असतो,
गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके
गुरूभक्ती असलेल्या आणि आपले सर्व काही अर्पण करणाऱ्या शिष्याला,
मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायाश्चित्ती भवेद्गुरुः
जर मंत्र चुकीने उच्चारला गेला तर गुरूने प्रायश्चित्त करावे.
दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसामर्थ्यदायकम्
आता मी दीक्षाविधी सांगतो, जो मंत्राला सामर्थ्य देतो.
अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता सर्वागमविशारदैः
म्हणून, सर्व शास्त्रात पारंगत असणाऱ्यांनी तिला 'दीक्षा' असे नाव दिले आहे.
मननात्राणधर्मत्त्वान्मन्त्र इत्यभिधीयते
मनन आणि धर्माचे रक्षण यामुळे त्याला 'मंत्र' असे म्हणतात.
स्त्रीमन्त्रास्तु द्विठान्ताः स्युः पुंमन्त्रा हुंफडन्तकाः
दीर्घस्वराने संपणारे मंत्र स्त्रीलिंगी असतात; 'हुं' किंवा 'फट्' ने संपणारे पुल्लिंगी असतात.
पुन्दैवतास्तु मन्त्रा स्युर्विद्याः स्त्रीदैवता मताः
ज्यांचे दैवत पुरुष आहे ते मंत्र, आणि ज्यांचे दैवत स्त्री आहे त्यांना विद्या असे मानले जाते.
तारान्त्यरेफः स्वाहास्तु तत्राग्नेयाः समीरिताः
'तारा', 'रेफ' किंवा 'स्वाहा' ने संपणारे मंत्र अग्नीस्वरूप मानले जातात.
अग्नीषोमात्मका ह्येवं मन्त्रा ज्ञेया मनीषिभिः
म्हणून, ज्ञानी लोकांनी मंत्र हे अग्नी आणि सोम यांच्या स्वरूपाचे आहेत असे समजावे.
सौमयाश्चैव प्रबुध्यन्ते वामे वहति मारुतेः
काही मंत्र चंद्रस्वरूप शक्तीने जागृत होतात, तर काही डाव्या वाऱ्याने.
स्वापकाले तु मन्त्रस्य जपो ऽनर्थफलप्रदः
झोपाळू अवस्थेत मंत्रजप केल्यास त्याचे फळ मिळत नाही.
अनुलोभे बिन्दुयुक्तान्विलोभे सर्गसंयुतान्
श्वास नैसर्गिकपणे चालत असताना बिंदू असलेले मंत्र वापरावेत; श्वास अस्वस्थ असताना सृष्टीशी संबंधित मंत्र म्हणावेत.
अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रो ऽपि सिद्ध्यति
ही माळ घालून जरी मंत्रात काही दोष असला, तरी तो यशस्वी होतो.
शान्तज्ञानेतिरौद्रेयशान्तिजाति समन्वितः
त्यात शांतता, ज्ञान, राग नसणे आणि सौम्य स्वभाव असे गुण आहेत.
छिन्नादिदोषयुक्तास्ते नैव रक्षन्ति साधकम्
जे मंत्र तुटलेले किंवा इतर दोषांनी भरलेले असतात, ते साधकाचे रक्षण करीत नाहीत.
कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तंभितस्तथा
कर्म नसलेला, डोळा नसलेला, बांधलेला, स्थिर केलेला असाही मंत्र असतो.
भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः
तुटलेला, झोपेत गेलेला, मद्यपान केलेला, वेडसर, बेशुद्ध पडलेला असाही मंत्र असतो.
कुमारो ऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा
लहान मुलगा, तरुण, प्रौढ, वृद्ध आणि शस्त्र नसलेला असाही मंत्र असतो.
सत्त्वहीनः केकरश्च बीजहीनश्च धृमितः
शक्ती नसलेला, भरड आवाजाचा, बीज नसलेला आणि थरथरणारा असाही मंत्र असतो.
अङ्गहीनो ऽतिक्रुद्धश्चातिक्रूरे व्रीडितस्तथा
अंग नसलेला, खूप रागावलेला, फारच क्रूर आणि लाजलेला असाही मंत्र असतो.
अतिवृद्धो ऽतिनिःस्नेहः पीडितश्च तथा पुनः
अतिशय वृद्ध, मायेपासून पूर्णपणे दूर, आणि पुन्हा त्रासलेला असाही मंत्र असतो.
संयुक्तं वा वियुक्तं वा त्रिधा वा स्वरसंयुतम्
एकत्र असलेला, वेगळा असलेला किंवा तीन भागांचा, स्वरासह असलेला मंत्र.
चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः
चार भागांचा किंवा पाच भागांचा मंत्र 'तुटलेला' म्हणून ओळखला जातो.
स तु रुद्धो मनुज्ञेयो ह्यतिक्लशेन सिद्धिदः
जो मंत्र अडथळा आलेला असतो, तो फार कष्टानेच फळ देतो असे समजावे.