करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना
इंद्रिये ही कार्यसिद्धीची साधनं आहेत; इंद्रियांशिवाय कृती घडत नाही.
चेष्टन्ते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु
इंद्रिये आपल्या सामर्थ्यामुळे विषयांवर आधार ठेवून कृती करतात.
तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवन्ति हि
त्यांच्यापासून, एकेक गुण असलेली पंचमहाभूतं निर्माण होतात असं सांगितलं जातं.
रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गन्धः क्षितौ तथा
रूप तीनमध्ये असतं, रस दोनमध्ये आणि गंध पृथ्वीमध्ये असतो.
पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते
शिजवणे, गोळा करणे आणि साठवून ठेवणे — हे असे सांगितले आहे.
भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा
तेजस्वी अग्नीत, पाण्यात आणि पृथ्वीवर पांढरपणा व इतर गुण अनेक प्रकारे दिसतात.
गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः
पृथ्वीवर सुगंधाला 'सुरभि' असे म्हणतात आणि तो प्रसिद्ध आहे.
भूतस्य तु विशेषो ऽयं विशेषरहितं तु तत्
हे त्या भूताचं वेगळेपण आहे; ज्यात वेगळेपण नाही, तेच खरे आहे.
पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
संपूर्ण जग, स्थावर आणि जंगम, हे पाच महाभूतांनी बनलेलं आहे.
देहे ऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः
शरीरातली हाडं, मांस, केस, त्वचा, नखं आणि दात हे पृथ्वीच्या तत्त्वाचे आहेत.
हृदि पङ्क्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात्
हृदयात, पचनाच्या मार्गात, डोळ्यांत आणि पित्तात तेज असतं, हे त्याच्या गुणांनी कळतं.
वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषङ्गतः
शरीरातल्या सर्व नाड्यांमध्ये, गर्भाच्या कार्यामुळे, आकाशाचं अस्तित्व असतं.
प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते
प्रत्येक जीवामध्ये, अनुभवाच्या वेगळेपणामुळे, हे निश्चित केलं जातं.
देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरन्ति हि
कर्माच्या प्रभावामुळे, ते सर्व शरीरांत फिरतात.
अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः
अशुद्ध मार्गामुळे, हे पृथ्वीपासून इतर विभागांपर्यंत पसरतं.
स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः
स्थावरांमध्ये पर्वत, झाडं वगैरे येतात; जंगमांमध्ये तीन प्रकार आहेत.
चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः
चर आणि अचर जीवांमध्ये चौर्यासी लाख योन्या आहेत.
प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम्
कर्माच्या जोरावर, सर्व उद्दिष्ट साधणारे श्रेष्ठ स्थान मिळते.
महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा
मोठ्या पुण्याच्या बळावरच, दुर्मिळ अशी जन्मप्राप्ती होते.
बिन्दुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः
एक बीज गर्भात शिरल्यावर, ते द्वैती स्वरूप घेतं.
मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियन्त्रितः
मल, कर्म आणि इतर बंधनांनी काही आत्मा बांधला जातो.
अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः
मग तिथे आईने जे प्यायलं आणि खाल्लं त्यातून मिळणाऱ्या अंशांनी तो पोसला जातो.
दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा
दुःखांनी त्रस्त झालेला, गर्भात शरीर झाकले गेलेला तो असतो.
स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः
त्याची जाणीव जागी असते, त्याचे मन दुःखाने भरलेले असते, पुन्हा पुन्हा यातना सहन करतो.
संपीडितो निःसरति योनियन्त्रादवाङ्मुखः
गर्भद्वारातून जोरात दाबला जाऊन, तो खाली मान घालून बाहेर येतो.
ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने
नंतर, तो बाळ हळूहळू दिवसेंदिवस वाढत जातो.
एवं क्रमेण लोके ऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः
अशा प्रकारे या जगात, सर्व जीवांचे शरीरप्राप्तीचे चक्र सुरू राहते.
यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः
जो स्वतःचे उद्धार करत नाही, त्यापेक्षा पापी दुसरा कोण आहे?
पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम्
हे सर्व प्राण्यांना, जनावरांसकट, समानच लागू आहे असे सांगितले आहे.
मनुष्याणामयं धर्मः रवबन्धच्छेदनात्मकः
माणसांसाठी मात्र हा धर्म बंधन तोडण्याचा आहे.