महत्तत्तवादहॄङ्कारो जातः संरंभवृत्तिमान्
महत्त्वत्त्वापासून अहंकार जन्माला येतो, ज्यात आरंभ करण्याची प्रवृत्ती असते.
सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत्
सत्त्वामुळे, गुणांच्या दोन प्रकारांमुळे तो अहंकार पुन्हा तीन प्रकारांचा होतो.
तत्र तैजसतो ज्ञानेन्द्रियाणि मनसा सह
त्या तेजस्वी (सत्त्वगुणी) भागातून ज्ञानेंद्रिये आणि मन निर्माण होतात.
राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेन्द्रियाणि तु
आणि राजसिक भागातून, कृतीसाठी, कर्मेंद्रिये उत्पन्न होतात.
इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः
तेथे मन हे इच्छेचं आणि संकल्प करण्याच्या क्रियेचं स्वरूप असतं.
बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा
कारण ते नेहमी स्वतःच्या स्वभावानुसार बाह्य इंद्रियासारखं वागतं.
करोत्यन्तःस्थितं भूयस्ततो ऽन्तः करणं मनः
पण ते इतरांपेक्षा अधिक अंतर्मुख होतं; म्हणूनच मनाला अंतःकरण म्हणतात.
इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतो ऽस्य तु
त्याच्या क्रिया अनुक्रमे इच्छा, आरंभ आणि ज्ञान अशा ओळखल्या जातात.
ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने
आणि या सर्वांनी ग्रहण करायचे विषय म्हणजे शब्द वगैरे, हे जाणावं, हे ऋषी.
वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेन्द्रियाण्यपि
वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय हे देखील कर्मेंद्रिये आहेत.
करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना
इंद्रिये ही कार्यसिद्धीची साधनं आहेत; इंद्रियांशिवाय कृती घडत नाही.
चेष्टन्ते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु
इंद्रिये आपल्या सामर्थ्यामुळे विषयांवर आधार ठेवून कृती करतात.
तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवन्ति हि
त्यांच्यापासून, एकेक गुण असलेली पंचमहाभूतं निर्माण होतात असं सांगितलं जातं.
रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गन्धः क्षितौ तथा
रूप तीनमध्ये असतं, रस दोनमध्ये आणि गंध पृथ्वीमध्ये असतो.
पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते
शिजवणे, गोळा करणे आणि साठवून ठेवणे — हे असे सांगितले आहे.
भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा
तेजस्वी अग्नीत, पाण्यात आणि पृथ्वीवर पांढरपणा व इतर गुण अनेक प्रकारे दिसतात.
गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः
पृथ्वीवर सुगंधाला 'सुरभि' असे म्हणतात आणि तो प्रसिद्ध आहे.
भूतस्य तु विशेषो ऽयं विशेषरहितं तु तत्
हे त्या भूताचं वेगळेपण आहे; ज्यात वेगळेपण नाही, तेच खरे आहे.
पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
संपूर्ण जग, स्थावर आणि जंगम, हे पाच महाभूतांनी बनलेलं आहे.
देहे ऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः
शरीरातली हाडं, मांस, केस, त्वचा, नखं आणि दात हे पृथ्वीच्या तत्त्वाचे आहेत.
हृदि पङ्क्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात्
हृदयात, पचनाच्या मार्गात, डोळ्यांत आणि पित्तात तेज असतं, हे त्याच्या गुणांनी कळतं.
वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषङ्गतः
शरीरातल्या सर्व नाड्यांमध्ये, गर्भाच्या कार्यामुळे, आकाशाचं अस्तित्व असतं.
प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते
प्रत्येक जीवामध्ये, अनुभवाच्या वेगळेपणामुळे, हे निश्चित केलं जातं.
देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरन्ति हि
कर्माच्या प्रभावामुळे, ते सर्व शरीरांत फिरतात.
अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः
अशुद्ध मार्गामुळे, हे पृथ्वीपासून इतर विभागांपर्यंत पसरतं.
स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः
स्थावरांमध्ये पर्वत, झाडं वगैरे येतात; जंगमांमध्ये तीन प्रकार आहेत.
चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः
चर आणि अचर जीवांमध्ये चौर्यासी लाख योन्या आहेत.
प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम्
कर्माच्या जोरावर, सर्व उद्दिष्ट साधणारे श्रेष्ठ स्थान मिळते.
महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा
मोठ्या पुण्याच्या बळावरच, दुर्मिळ अशी जन्मप्राप्ती होते.
बिन्दुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः
एक बीज गर्भात शिरल्यावर, ते द्वैती स्वरूप घेतं.