तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम्
खरं तर, तत्त्व एकच आहे, ज्याला शिव म्हणतात आणि ज्याच्यात अनेक शक्ती आहेत.
चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः
चैतन्य आणि जड यांना कृपा देण्यासाठी प्रभू विविध रूपे धारण करतो.
मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम्
आपल्या स्वतःच्या कृतीने तो सर्व जीवांना मुक्ती देण्यास समर्थ आहे.
शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः
मुक्ती म्हणजेच शिवाचे सर्वसामान्य रूप, जे चैतन्याची कृपा आहे.
तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः
म्हणूनच शंभू कृपा करणारा आहे; तो प्रभू त्या अनुभवासाठी नाशरहित आहे.
कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते
कर्ता, उपादान आणि साधनेशिवाय कोणतेही कार्य घडताना दिसत नाही.
नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती
शिवाची शक्ती ही एकच, शाश्वत आणि अनादि-अनंत आहे.
स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः
स्वभावतः ती मोहाची जननी आहे आणि स्वतःच्या इच्छेच्या कर्मांनी ते घडवते.
कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः
ज्ञानाचा स्वामी, कर्मांचा विचार करून, आपल्या शक्तींनी मायेला हलवतो.
सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा
सुरुवातीला तो काळाचं तत्त्व निर्माण करतो, जे विविध शक्तींनी बनलेलं असतं.
सूते ह्यनन्तरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम्
मग लगेचच माया नियमन करणारी शक्ती उत्पन्न करते.
अनन्तरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी
यानंतर तीच माया, जी नेहमीच आहे आणि जगाला मोहात टाकणारी आहे, प्रकट होते.
एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः
तीच माया, माणसांमध्ये दोष निर्माण केल्यावर,
कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया
आणि काळाच्या साहाय्याने, ती बंधनाच्या अवस्थेला पोहोचते.
प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः
पुन्हा एकदा, ती माणसाला विषय दाखवते, केवळ दाखवण्यासाठी.
विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा
पण विद्या, ज्ञानशक्तीच्या स्वतःच्या कृतीने, त्या आच्छादनाला फोडते.
करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै
तीच ज्ञानशक्ती, श्रेष्ठ साधनाने, भोग्य वस्तू माणसासाठी उपलब्ध करून देते.
भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा
भोग्य वस्तूमध्ये, भोग, भोगणारा आणि ते श्रेष्ठ साधन—हे सगळं तीच आहे.
सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः
थोडक्यात, बुद्धी सुख वगैरे रूप धारण करते आणि विषयांचा आकार घेते.
यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि
जरी बुद्धी सूर्यासारखी तेजस्वी असली, तरी ती कर्मरूपच आहे.
संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात्
करणादी साधनांशी संबंध आणि भोगाची इच्छा यामुळे ती प्रेरित होते.
अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु
जर कर्तेपणाचं नाकारलं, तर भोगणारा हा शब्द निरर्थक ठरतो.
कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके
माणसामध्ये कर्तेपणाच नसल्यास, साधनांची काहीच गरज राहत नाही.
करणादिप्रयोक्तृआत्वं विद्ययैवास्य संमतम्
करणादी साधनांचा कर्ता म्हणून त्याचं अस्तित्व फक्त विद्येमुळेच मान्य केलं जातं.
येन भोग्याय जनिता भिद्यङ्गे पुरुषे पुनः
ज्यामुळे, भोगासाठी, पुन्हा एकदा देहधारी माणसात भेद निर्माण होतो.
एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा
आणि या तत्त्वांमुळे, जेव्हा तो भोगणाऱ्याच्या अवस्थेत स्थिर होतो,
कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु
जसा काळ योग्य वेळी अदृश्य गोष्टींचा अनुभव घेण्यासाठी त्यांना प्रकट करतो, तसंच हे घडतं.
गुणानामविभागो ऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत्
हे बघा ऋषी, पृथ्वी वगैरे या आधारांमध्ये गुणांची वेगळी ओळख नसते.
त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः
खरं तर, अदृश्यातून फक्त तीनच गुण उत्पन्न होतात.
गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी
गुणांपासूनच बुद्धी निर्माण होते, जिला विषयांबद्दल ठाम निर्णय घेण्याचं स्वरूप असतं.