नाभ्यादिषु नवाङ्गेषु पापैर्दुष्टं शुभैः शुभम्
नाभीपासून सुरू होणाऱ्या नव्ह्या अवयवांमध्ये पापामुळे दोष येतो आणि पुण्यामुळे शुभ घडते.
मुहू रुदन्ति गायन्ति प्रस्विद्यन्ति हसंति च
कधी लोक रडतात, गातात, घाम येतो आणि हसतात.
अधोमुखाधितिष्टन्ति स्थानात्स्थानं व्रजन्ति च
ते खाली तोंड करून उभे राहतात आणि एक जागेवरून दुसऱ्या जागी जातात.
गन्धर्वनगरं चैव दिवा नक्षत्रदर्शनम्
गंधर्वांचे नगर दिसणे आणि दिवसा तारे दिसणे,
गान्धर्वं देहदिग्धूमं भूमिकंपं दिवा निशि
गंधर्वांचा धूर शरीरावर पसरतो, दिवस किंवा रात्री पृथ्वी थरथरते,
निशीन्द्रचापमण्डूकं शिखरे श्वेतवायसः
रात्री इंद्रधनुष्य किंवा बेडूक दिसणे, शिखरावर पांढरा कावळा दिसणे,
जन्तवो द्वित्रिशिरसो जायन्ते वापि योनिषु
दोन किंवा तीन डोकी असलेली जनावरे जन्माला येतात, किंवा गर्भातही जन्म घेतात,
जम्बूकग्रामसंवासः केतूनां च प्रदर्शनम्
गावात कोल्हे राहतात आणि धूमकेतू दिसतात.
अकाले पुष्पिता वृक्षा दृश्यन्ते फलिता यदि
जर झाडे त्यांच्या ऋतूच्या बाहेर फुललेली किंवा फळलेली दिसली,
एवमाद्या महोत्पाता बहवः स्थाननाशदा
अशा प्रकारे, अनेक मोठे अपशकुन घडतात, जे त्या जागेचा नाश करतात.
मध्याद्भयं यशो मृत्युः क्षयः कीर्तिः सुखासुखम्
मधूनच भीती, कीर्तीचा मृत्यू, हानी, यश, सुख-दुःख हे सर्व येतात.
इत्यादिषु च सर्वेषूत्पातेषु द्विजसत्तम
हे द्विजश्रेष्ठा, अशा सर्व अपशकुनांमध्ये,
इत्येतत्कथितं विप्र ज्यौतिषं ते समासतः
हे विप्र, मी तुला संक्षिप्तपणे शकुनशास्त्र सांगितले.
अतः परं प्रवक्ष्यामि च्छन्दः शास्त्रमनुत्तमम्
आता मी तुला छंदशास्त्राचे श्रेष्ठ ज्ञान सांगणार आहे.
मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः
मात्रा आणि वर्ण यांच्या फरकामुळे, ते पुन्हा दोन प्रकारचे होते.
कारणं छन्दसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः
छंदात कारण काय ते छंदशास्त्र जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहे.
मध्यलो रगणश्वैव प्रान्त्यगः सगणो मतः
मधल्या वर्ण लघु असलेला गण 'रगण' म्हणतात; शेवटी गण असलेला 'सगण' मानला जातो.
त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने
तीन लघु असलेला गण 'नगण' म्हणतात; तीन स्वतंत्र वर्णांचा समूह 'वर्णगण' होतो, हे मुनिवर.
संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः
संयुक्त, विसर्ग आणि अनुस्वार हे पुढे आले तर लघु मानले जातात.
पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते
एक पाद म्हणजे चौथ्या भागाइतका; त्याची फूट 'यति' म्हणजे थांबा असे म्हणतात.
तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते
चारही पादांची लक्षणे सारखी असतील तर त्याला 'सम' म्हणतात.
लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत्
चारही पादांची लक्षणे वेगळी असतील तर त्याला 'विषम' म्हणतात.
षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक्
एक पाद सहा-विस अक्षरांपर्यंत असू शकतो, प्रत्येक वेगळा मोजावा.
त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः शृणु संज्ञा यथोत्तरम्
तीन किंवा सहा पाद असलेल्या गाथांना त्यांच्या संख्येनुसार नावे आहेत, ती मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पङ्क्तिरेव च
गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप, बृहती आणि पंक्ति,
शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते
शक्करि, साती, पूर्वा, अष्टि आणि अष्टी ही नावे नंतर लक्षात ठेवावी.
विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः
रूपातील बदल, एकत्रीकरण, अतीरेक आणि उन्नती.
पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः
ओळीमध्ये सर्व जड अक्षरांपूर्वी हलके अक्षर ठेवावे, आणि हलके अक्षर जडाखाली ठेवावे.
एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत्
हा मांडणीचा प्रकार सांगितला आहे, जोपर्यंत सर्व अक्षरे हलकी होत नाहीत.
उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादङ्गान्संमोल्य लस्थितान्
दुप्पट मोजलेल्या घटकांपैकी, जी निश्चित आहेत त्यांचे गुणाकार करावा.