कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके
ध्यानात मग्न असलेल्या कपिलाजवळ त्यांना घोडा सापडला.
हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्रवन्तः समासदन्
मारण्याच्या उद्देशाने, अस्वस्थ मनाने ते धावत पुढे गेले.
गुह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम्
आपसात म्हणाले, 'लवकर त्याला पकडू आणि गुप्त ठेवूया.'
सन्ति चारो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत्
या जगात गुप्तहेर आणि दुष्ट माणसे आहेत, जी मोठा गोंधळ घालतात.
समस्तेन्द्रियसंदोहं नियम्यात्मानमात्मनि
सर्व इंद्रिये आवरून, त्याने स्वतःला स्वतःमध्ये स्थिर केले.
आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि
अशा स्थितीत असलेला कपिला, त्यांची कृत्ये जाणून होता.
पद्भिः संताडयामासुर्बुहूं च जगृहुः परे
त्यांनी त्याला पायांनी मारले, आणि काहींनी पृथ्वी पकडली.
उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्रवकारिणः
ज्यांनी जगात उपद्रव केला, त्यांना तो गभीर भावनेने बोलला.
अहॄङ्कारविमूढानां विवेको नैव जायते
अहंकाराने अंध झालेल्यांना विवेक कधीच होत नाही.
तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम्
तेच मानवांनी भोगले की, ते जळतात—त्यात काय आश्चर्य?
महीरुहां श्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः
नद्यांच्या प्रवाहाने काठावरची झाडेही पडतात.
तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मुर्खत्वं चापि जायते
तेथे नेहमीच श्रीमंती वाढते, आणि मूर्खपणाही जन्म घेतो.
नामसाम्यादहो चित्रं धत्तूरो ऽपिमदप्रदः
नावातील साम्यामुळे, धत्तूराही नशा देतो हे किती विचित्र!
यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम्
जसा वारा अग्नीचा मित्र, तसा विष सापाचा.
यदि पश्यत्यामहितं स पश्यति न संशयः
तो हानिकारक गोष्ट पाहतोच, यात शंका नाही.
स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात्
त्या अग्नीने क्षणात सगळ्या समुद्रांना राख केले.
अकालप्रलयं मत्वा चुक्रुशुः शोकलालसाः
जगाचा अंत वेळेपूर्वीच झाला आहे असे समजून, ते लोक दुःखाने व्याकुळ होऊन रडू लागले.
सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः
सज्जनांचा राग सहन करणे कठीण असते म्हणून त्यांनी पटकन समुद्रात प्रवेश केला.
देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते
दैवी दूत म्हणाला, 'झालेले सर्व प्रकार यक्षांना माहीत आहेत.'
दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचाति हर्षितः
तो अत्यंत आनंदाने म्हणाला, 'दुष्टांना दैवाने योग्य शिक्षाच दिली आहे.'
अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते
जो माणूस अधर्माचे वर्तन करतो, तोच खरा शत्रू समजला जातो.
तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः
अशा माणसाला सर्वात मोठा शत्रू समजावे; हेच शास्त्रांचे ठाम मत आहे.
दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साह कारणम्
दुष्टांचा नाश झाल्यामुळे सज्जनांना नवे उत्साह मिळतो.
पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कतवान्प्रभुः
प्रभूंनी आपल्या नातू अंशुमंत याला पुत्र म्हणून स्वीकारले.
युयोज सारविद्भूयो ह्यश्चानयनकर्मणि
त्यांनी पुन्हा एकदा बुद्धिमान सार याला आणण्याची जबाबदारी दिली.
कपिलं तेजसांराशिं साष्टाङ्गंप्रणनामहा
ते तेजाचा सागर असलेल्या कपिलांना पूर्ण नमस्कार करून वाकले.
उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम्
त्याने शांतचित्त असलेल्या सनातन देवदेवतेला बोलले.
परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः
सज्जन नेहमी दुसऱ्यांच्या उपकारात रमलेले असतात आणि क्षमाशील असतात.
नहि संहरतेज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः
जसा चंद्र आपले प्रकाश चांडाळाच्या घरातून कधीही मागे घेत नाही,
ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणो ऽमरैः शशी
देवतांनी जरी चंद्राचे भक्षण केले तरी तो सर्वांना परम तृप्ती देतो.