त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्वार्यं सुगेतमाः
हेच लोक जगात त्रास देतात; इथे सुखाची आशा नाही.
तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः
सर्व लोकांत देवांनी त्याला पापमय सुखात रमणारा म्हणून ओळखावे.
तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा
तो दैवी शक्तीने लवकर नष्ट व्हावा; यावर आणखी विचार करायची गरज नाही.
प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः
त्याला योग्य रीतीने नमस्कार करून, देव स्वर्गात गेले.
आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम्
त्याने अश्वमेध नावाचा श्रेष्ठ यज्ञ सुरू केला.
पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्टति
कपिलाने त्याला पाताळात ठेवले, जिथे तो स्वतः राहतो.
अन्वेष्टुं बभ्रभुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः
आश्चर्यचकित होऊन, त्यांनी पृथ्वीपासून इतर सर्व लोकांचा शोध घेतला.
चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक्
प्रत्येकाने वेगवेगळ्या ठिकाणी, एक-एक योजन अंतराने, संपूर्ण पृथ्वी खणली.
तद्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः
त्या मार्गाने सगळे सगरांचे पुत्र पाताळात गेले.
विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः
तेथे ते मदाने वेडे होऊन, घोडा शोधू लागले.
कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके
ध्यानात मग्न असलेल्या कपिलाजवळ त्यांना घोडा सापडला.
हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्रवन्तः समासदन्
मारण्याच्या उद्देशाने, अस्वस्थ मनाने ते धावत पुढे गेले.
गुह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम्
आपसात म्हणाले, 'लवकर त्याला पकडू आणि गुप्त ठेवूया.'
सन्ति चारो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत्
या जगात गुप्तहेर आणि दुष्ट माणसे आहेत, जी मोठा गोंधळ घालतात.
समस्तेन्द्रियसंदोहं नियम्यात्मानमात्मनि
सर्व इंद्रिये आवरून, त्याने स्वतःला स्वतःमध्ये स्थिर केले.
आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि
अशा स्थितीत असलेला कपिला, त्यांची कृत्ये जाणून होता.
पद्भिः संताडयामासुर्बुहूं च जगृहुः परे
त्यांनी त्याला पायांनी मारले, आणि काहींनी पृथ्वी पकडली.
उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्रवकारिणः
ज्यांनी जगात उपद्रव केला, त्यांना तो गभीर भावनेने बोलला.
अहॄङ्कारविमूढानां विवेको नैव जायते
अहंकाराने अंध झालेल्यांना विवेक कधीच होत नाही.
तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम्
तेच मानवांनी भोगले की, ते जळतात—त्यात काय आश्चर्य?
महीरुहां श्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः
नद्यांच्या प्रवाहाने काठावरची झाडेही पडतात.
तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मुर्खत्वं चापि जायते
तेथे नेहमीच श्रीमंती वाढते, आणि मूर्खपणाही जन्म घेतो.
नामसाम्यादहो चित्रं धत्तूरो ऽपिमदप्रदः
नावातील साम्यामुळे, धत्तूराही नशा देतो हे किती विचित्र!
यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम्
जसा वारा अग्नीचा मित्र, तसा विष सापाचा.
यदि पश्यत्यामहितं स पश्यति न संशयः
तो हानिकारक गोष्ट पाहतोच, यात शंका नाही.
स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात्
त्या अग्नीने क्षणात सगळ्या समुद्रांना राख केले.
अकालप्रलयं मत्वा चुक्रुशुः शोकलालसाः
जगाचा अंत वेळेपूर्वीच झाला आहे असे समजून, ते लोक दुःखाने व्याकुळ होऊन रडू लागले.
सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः
सज्जनांचा राग सहन करणे कठीण असते म्हणून त्यांनी पटकन समुद्रात प्रवेश केला.
देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते
दैवी दूत म्हणाला, 'झालेले सर्व प्रकार यक्षांना माहीत आहेत.'
दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचाति हर्षितः
तो अत्यंत आनंदाने म्हणाला, 'दुष्टांना दैवाने योग्य शिक्षाच दिली आहे.'