बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः
त्याने देवांना दूर सारून ती सर्व सुखे उपभोगली.
भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः
कचग्रहाच्या सामर्थ्यामुळे तेच समुद्र त्याची सेवा करतात.
भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः
दारू पिण्यात मग्न होऊन, ते आपली शरीरे सजवतात.
मित्रैश्च योद्रुमारब्धा बलिनो ऽत्यन्तपापिनः
आपल्या मित्रांसोबत, ते फारच पापी आणि बलवान लोक योड्रुम झाडे उपटायला लागले.
विचारं परमं चक्रुरेतेषुं नाशहेतवे
त्यांच्या नाशाचा उपाय काय, याचा त्यांनी खोल विचार केला.
कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरुपिणः
गुप्त रूप घेऊन, ते देवांचा देव कपिल याच्याकडे गेले.
प्राणम्य दण्डवद्रूमौ तुष्टुवुव्रिदशास्ततः
झाडासारखे लोटांगण घालून, देवांनी त्याला नमस्कार करून स्तुती केली.
नररुपप्रतिच्छिन्नविष्णवे जिष्णवे नमः
मानव रूपात लपलेल्या, विजयी विष्णूला नमस्कार.
संसारारण्यदावाग्रे धर्मपालनसेतवे
संसाररूपी जळत्या अरण्याच्या काठावर धर्माचे रक्षण करणारा जो पूल आहे, त्याला नमस्कार.
सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान्
समुद्रांनी त्रस्त झालेल्या आम्हा शरण आलेल्यांचे तू रक्षण कर.
त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्वार्यं सुगेतमाः
हेच लोक जगात त्रास देतात; इथे सुखाची आशा नाही.
तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः
सर्व लोकांत देवांनी त्याला पापमय सुखात रमणारा म्हणून ओळखावे.
तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा
तो दैवी शक्तीने लवकर नष्ट व्हावा; यावर आणखी विचार करायची गरज नाही.
प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः
त्याला योग्य रीतीने नमस्कार करून, देव स्वर्गात गेले.
आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम्
त्याने अश्वमेध नावाचा श्रेष्ठ यज्ञ सुरू केला.
पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्टति
कपिलाने त्याला पाताळात ठेवले, जिथे तो स्वतः राहतो.
अन्वेष्टुं बभ्रभुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः
आश्चर्यचकित होऊन, त्यांनी पृथ्वीपासून इतर सर्व लोकांचा शोध घेतला.
चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक्
प्रत्येकाने वेगवेगळ्या ठिकाणी, एक-एक योजन अंतराने, संपूर्ण पृथ्वी खणली.
तद्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः
त्या मार्गाने सगळे सगरांचे पुत्र पाताळात गेले.
विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः
तेथे ते मदाने वेडे होऊन, घोडा शोधू लागले.
कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके
ध्यानात मग्न असलेल्या कपिलाजवळ त्यांना घोडा सापडला.
हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्रवन्तः समासदन्
मारण्याच्या उद्देशाने, अस्वस्थ मनाने ते धावत पुढे गेले.
गुह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम्
आपसात म्हणाले, 'लवकर त्याला पकडू आणि गुप्त ठेवूया.'
सन्ति चारो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत्
या जगात गुप्तहेर आणि दुष्ट माणसे आहेत, जी मोठा गोंधळ घालतात.
समस्तेन्द्रियसंदोहं नियम्यात्मानमात्मनि
सर्व इंद्रिये आवरून, त्याने स्वतःला स्वतःमध्ये स्थिर केले.
आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि
अशा स्थितीत असलेला कपिला, त्यांची कृत्ये जाणून होता.
पद्भिः संताडयामासुर्बुहूं च जगृहुः परे
त्यांनी त्याला पायांनी मारले, आणि काहींनी पृथ्वी पकडली.
उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्रवकारिणः
ज्यांनी जगात उपद्रव केला, त्यांना तो गभीर भावनेने बोलला.
अहॄङ्कारविमूढानां विवेको नैव जायते
अहंकाराने अंध झालेल्यांना विवेक कधीच होत नाही.
तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम्
तेच मानवांनी भोगले की, ते जळतात—त्यात काय आश्चर्य?