वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित्
मंत्र जाणणाऱ्या भृगुवंशीय और्व ऋषींनी अपत्यासाठी वर दिला.
केशितीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयम्
त्यांनी केशिनी आणि सुमतीला आनंद देणारे हे शब्द सांगितले.
अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम्
महाभाग्यवंतांनो, अपत्यासाठी तुम्हाला जे हवे ते मागा.
केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम्
वंश वाढावा म्हणून केशिनीने एक पुत्र मागितला.
नाम्नासमञ्जाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम
केशिनीचा पुत्र, हे श्रेष्ठ ऋषी, त्याचं नाव समंज होता.
तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः
त्याला पाहून सगळे सगर वाईट वागणारे झाले.
चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हिनम्
त्याने विधीनुसार निंदनीय पुत्रकर्माचा विचार केला.
कारुकैस्ताड्यते वह्णिरयःसंयोगमात्रतः
लोखंडाचा स्पर्श झाला की कारागिरांनी अग्नी पेटवला जातो.
शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः
तो शास्त्रज्ञ, सद्गुणी, धर्मशील आणि पितरांच्या कल्याणात रमणारा होता.
अनुष्टानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते
सतत विधी करणाऱ्यांसाठी अडथळे नेहमीच येतात.
बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः
त्याने देवांना दूर सारून ती सर्व सुखे उपभोगली.
भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः
कचग्रहाच्या सामर्थ्यामुळे तेच समुद्र त्याची सेवा करतात.
भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः
दारू पिण्यात मग्न होऊन, ते आपली शरीरे सजवतात.
मित्रैश्च योद्रुमारब्धा बलिनो ऽत्यन्तपापिनः
आपल्या मित्रांसोबत, ते फारच पापी आणि बलवान लोक योड्रुम झाडे उपटायला लागले.
विचारं परमं चक्रुरेतेषुं नाशहेतवे
त्यांच्या नाशाचा उपाय काय, याचा त्यांनी खोल विचार केला.
कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरुपिणः
गुप्त रूप घेऊन, ते देवांचा देव कपिल याच्याकडे गेले.
प्राणम्य दण्डवद्रूमौ तुष्टुवुव्रिदशास्ततः
झाडासारखे लोटांगण घालून, देवांनी त्याला नमस्कार करून स्तुती केली.
नररुपप्रतिच्छिन्नविष्णवे जिष्णवे नमः
मानव रूपात लपलेल्या, विजयी विष्णूला नमस्कार.
संसारारण्यदावाग्रे धर्मपालनसेतवे
संसाररूपी जळत्या अरण्याच्या काठावर धर्माचे रक्षण करणारा जो पूल आहे, त्याला नमस्कार.
सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान्
समुद्रांनी त्रस्त झालेल्या आम्हा शरण आलेल्यांचे तू रक्षण कर.
त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्वार्यं सुगेतमाः
हेच लोक जगात त्रास देतात; इथे सुखाची आशा नाही.
तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः
सर्व लोकांत देवांनी त्याला पापमय सुखात रमणारा म्हणून ओळखावे.
तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा
तो दैवी शक्तीने लवकर नष्ट व्हावा; यावर आणखी विचार करायची गरज नाही.
प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः
त्याला योग्य रीतीने नमस्कार करून, देव स्वर्गात गेले.
आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम्
त्याने अश्वमेध नावाचा श्रेष्ठ यज्ञ सुरू केला.
पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्टति
कपिलाने त्याला पाताळात ठेवले, जिथे तो स्वतः राहतो.
अन्वेष्टुं बभ्रभुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः
आश्चर्यचकित होऊन, त्यांनी पृथ्वीपासून इतर सर्व लोकांचा शोध घेतला.
चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक्
प्रत्येकाने वेगवेगळ्या ठिकाणी, एक-एक योजन अंतराने, संपूर्ण पृथ्वी खणली.
तद्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः
त्या मार्गाने सगळे सगरांचे पुत्र पाताळात गेले.
विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः
तेथे ते मदाने वेडे होऊन, घोडा शोधू लागले.