सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः
सर्व धातू सर्व गणातले मानले जातात आणि त्यांना अनेक अर्थ असतात.
संक्षेपो ऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च
ही संक्षिप्त माहिती सांगितली आहे; सविस्तर स्पष्टीकरण इथे-तिथे दिले आहे.
वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचो ऽजन्तेषु निहताः स्मृताः
'वृङ्' आणि 'वृञ्' सोडून, 'अ' ने संपणारे सर्व धातू वगळलेले मानले जातात.
भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः
'भंज', 'भुज', 'भ्रस्ज', 'मत', 'जि', 'यज', 'युज', 'रुज', 'रंज', 'अवि', 'जिर', 'स्वंज', 'इसंज' आणि 'सृज' हे धातू आहेत.
शद्सदी स्विद्यतिःस्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती
शद, सदी, स्विद्यति, स्कंदिर, हदी, क्रोध, क्षुधा, बुध्यती — ही सर्व क्रियापदं आहेत.
मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती
मन्य, अन्न, पक्षिप, चुपित, प्तिप, स्तृप्यति, द्रुप्यती — ही देखील क्रियापदं आहेत.
क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः
कृशि, दंशि, दिशी, दृश, मृशि, रुश, लिश, विश, स्पृश, कृशि — ही सर्व क्रियापदं आहेत.
वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा
वसति, दहति, हिदुहो, नह्मिह, रुह्लि, ह्वहि — ही देखील क्रियापदं आहेत.
चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः
चाद्य हे अव्यय आहेत, गवय; प्राद्य हे दिशा, स्थान आणि काळ यावरून येतात.
गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च
गणपाठ, सूत्रपाठ आणि धातुपाठ — हे सर्व वाचन प्रकार आहेत.
शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद
हे शब्द सिद्ध, वैदिक आणि लौकिक असे तीन प्रकारचे असतात, हे नारद.
लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम्
लघुपद्धतीने योग्य शब्दांची निश्चिती केली जाते.
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम्
मूळ, प्रत्यय, आदेश, लोप आणि आगम या मार्गांनी हे तयार केले जाते.
कात्स्न्येर्न वक्तुमानन्त्यात्को ऽपिशक्तो न नारद
त्यांचा संपूर्णपणा आणि अनंतता यामुळे, कोणीही सर्व सांगू शकत नाही, हे नारद.
यस्य विज्ञान मात्रेण धर्मसिद्धिर्भवेन्नृणाम्
ज्याच्या केवळ ज्ञानामुळे माणसांना धर्मसिद्धी मिळते.
गणितं जातकं विप्र संहितास्कन्धसंज्ञिताः
गणित, जातक, हे ब्राह्मण, आणि स्कंध नावाच्या संहितासुद्धा.
अनुयोगश्चन्द्रसूर्यग्रहणं तचोदस्याकम्
अनुयोग, चंद्रग्रहण, सूर्यग्रहण आणि उदास्य हेही.
जातके राशिभेदाश्च ग्रहयोनिश्च योनिजम्
जातकामध्ये राशींचे भेद, ग्रहांची उत्पत्ती आणि जन्माशी संबंधित गोष्टी.
कर्माजीवं चाष्टवर्गो राजयोगाश्च नाभसाः
कर्म, आयुष्य, अष्टवर्ग, राजयोग आणि नभयोग हेही.
ग्रहभावफलं चैवाश्रययोगप्रकीर्णके
ग्रहांच्या भावांचे फळ आणि आश्रययोग यांचे मिश्र परिणाम.
नष्टजन्मविधानं च तथा द्रेष्काणलक्षणम्
नष्ट झालेल्या जन्माचे विधान आणि तसेच द्रेष्काणाचे लक्षण.
तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्द्धसंज्ञकाः
तिथी, वार, नक्षत्र यांचे योग आणि अर्धतिथी म्हणून ओळखले जाणारे.
चन्द्रता राबलं चैव सर्वलग्रार्तवाह्वयः
चंद्राचा वाढणं आणि कमी होणं, तसेच सर्व नक्षत्रांच्या ऋतूंची नावे.
चौलङ्कर्ण्ययणं मैञ्जी क्षुरिकाबन्धनं तथा
पहिल्यांदा केस कापणे, कान टोचणे, मुण्डन, आणि सुरी बांधणे यांसारख्या विधी.
यात्राप्रवेशनं सद्योवृष्टिः कर्मविलक्षणम्
प्रवास सुरू करणे, एखाद्या ठिकाणी प्रवेश करणे, अचानक पाऊस पडणे, आणि वेगळ्या प्रकारची कामे.
एकं दश शतं चैव सहस्रायुतलक्षकम्
एक, दहा, शंभर, हजार, दहा हजार, आणि एक लाख.
निरवर्व च महापद्मं शङ्कुर्जलधिरेव च
निरवर, महापद्म, शंकू आणि समुद्र हे देखील.
क्रमादुत्क्रमतो वापि योगः कार्योत्तरं तथा
क्रमाने किंवा उलट्या क्रमाने, हवी असलेली फळ मिळवण्यासाठी योग करावा.
शुद्धेद्धरोयद्गुणश्चभाज्यान्त्यात्तत्फलं मुने
जेव्हा भागाकार शुद्ध असतो, तेव्हा भागाकारातून मिळालेला गुणाकार आणि शेवटचा शिल्लक, हेच फळ असतं, हे ऋषी.
अन्त्यात्तु विषमात्त्यक्त्वा कृतिं मूलंन्यसेत्पृथक्
पण शेवटचा अंक विषम असेल, तर तो सोडून देऊन त्याचं मूळ वेगळं ठेवावं.