बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू
असे रूप छंदात वारंवार आढळतात असे सांगितले आहे; येथे त्याचे स्पष्टीकरण पुन्हा द्यावे लागते.
परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ
जे दूर आहेत त्यांनाही 'गती' असे नाव दिले जाते.
निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा
ज्या गोष्टी निश्चित करता येत नाहीत, तसेच 'गर्भासाठी' इत्यादीने सुरू होणाऱ्या गोष्टी, ह्याही त्याच प्रकारात येतात.
व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सो ऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन
ह्या सर्वांत नियम करणाऱ्याला काही अपवाद करायचा असेल, तर तोही भरपूर प्रमाणामुळे साधता येतो.
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः
'रात्र', 'विंबी', 'कद्रू' आणि 'अविष्टु' हे शब्द वाजसनेयीय शाखेतील आहेत.
देवासो ऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि
देव, तसेच सर्व देवतांपेक्षा श्रेष्ठ असलेला, हेदेखील यात समाविष्ट आहेत.
अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा
तुम्ही दोघांनी आम्हाला शुद्ध करा; तसेच आमच्या तोंडातून काही अपाय होऊ नये.
हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि
'सोन्याने', आणि 'तो पुरुष' हे शब्दही परम आकाशात आहेत.
यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः
'त्याच्यासाठी यज्ञ करा', 'आम्ही येतो', तसेच 'अंघोळ करून, जाऊन, हाडे शिजवा' हे शब्दही आहेत.
पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणान्तित्यवीवृधत्
तो पाहू शकतो, ठेवू शकतो, होऊ शकतो; तो मोजू शकतो, वाढवू शकतो.
दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च
'तो धरतो' पासून सुरू होणारे, तसेच 'तो उत्पन्न करतो', आणि 'ठेव' असे रूपेही आहेत.
रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति
'रथी', 'रथी नसलेला', 'नसत' पासून सुरू होणारे, तसेच 'अम्नर्भुव', 'रथ' इत्यादी शब्द आहेत.
दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः
'दिलेला', 'स्वतःकडे असलेला', 'स्वतःचे असलेला', 'पुत्रांसह', तसेच 'पुरुषांनी स्तुत केलेला' असे रूपेही आहेत.
चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः
चार प्रकारच्या भरपूरतेमुळे कृती आणि अकृती दोन्ही निर्माण होतात.
भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनःस्मृताः
'भू' पासून सुरू होणारे धातू परस्मैपदी आहेत, असे लक्षात ठेवावे.
अतादयो ऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने
'अत' पासून सुरू होणारे आणि आणखी अठ्ठेचाळीस धातू, हेही परस्मैपदी आहेत, हे ऋषे.
उदात्तेतरतु पञ्चाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः
'फक' पासून सुरू होणारे पन्नास धातू उदात्त स्वर असलेले सांगितले आहेत.
गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः
'गुप' पासून सुरू होणारे बयाळीस धातू उदात्त स्वर असलेले म्हटले आहेत.
अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः
'अण' पासून सुरू होणारे सत्तावीस धातूही उदात्त स्वर असलेले आहेत.
द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबन्धना
'मव्य', 'मुखा' पासून सुरू होणारे बहात्तर धातू उदात्त स्वराने बांधलेले आहेत.
क्षुधादयो ऽनुदात्तेतो द्विषपञ्चाशदुदाहृताः
‘क्षुधा’पासून सुरू होणारे आणि इतर मिळून बावन्न धातू अनुदात्त म्हणून सांगितले आहेत.
द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः
‘द्युत’पासून सुरू होणारे आणि इतर मिळून बावीस धातू देखील अनुदात्त मानले जातात.
ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपञ्चाशन्मितास्तथा
यानंतर ‘ज्वलद’पासून सुरू होणारे बावन्न धातू उदात्त म्हणून ओळखले जातात.
अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात्
अनुदात्त म्हणवले जाणारे हे सर्व क्रियापदे आहेत, तर ‘भा’ आणि ‘द्युत’पासून सुरू होणारे इथून पुढे उदात्त मानले जातात.
सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत्
‘सद’ आणि ‘आश्रय’पासून सुरू होणारे धातू उदात्त आहेत; तसेच ‘कुचाद’ आणि ‘वेद’पासून सुरू होणारेही उदात्त आहेत.
स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः
‘स्वरित’, ‘इच्छ’ आणि ‘भृञ’पासून सुरू होणारे चार धातू स्वरित मानले जातात.
अष्टादशस्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः
‘अष्टादश’पासून सुरू होणारे धातू आत्मनेपदी मानले जातात.
हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः
‘हृ’पासून सुरू होणारे धातू परस्मैपदी आहेत, आणि ‘गुप’, ‘आ’, ‘त्र’ हे तीन धातू दोन्ही पदात वापरले जातात.
परस्मैपदिनः पञ्च दश स्कंम्भ्वादयस्तथा
‘स्कंभ’पासून सुरू होणारे पंधरा धातू देखील परस्मैपदी मानले जातात.
स्वरितेतः पचाद्यङ्काः परस्मैपदिनो मताः
‘पच’पासून सुरू होणारे स्वरित असलेले धातू परस्मैपदी मानले जातात.