परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः
शब्दकारांच्या मते, परस्मैपदातील धातू कर्त्यासाठी वापरतात, उरलेल्या बाबतीत नाही.
सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने
मुनिवर, जेव्हा काही विशेष सोपे किंवा उत्कृष्ट दाखवायचे असते,
लभन्ते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम्
पहा, कर्तृत्वाच्या अर्थाने ते मिळवतात; खरंच, भात आपोआप शिजतो.
धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः
सकर्मक धातूपासून, भाव किंवा कर्मणी अर्थाने 'ल' प्रत्ययही लावतात.
फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः
फळ आणि कृती यांच्यात एकरूपता असली, तर ती कृती वेगळ्या फळाशिवायची समजली जाते.
गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम्
दुय्यम कृतीत, मुख्य कृतीच प्रधान मानली जाते; तर फसवणूकसारखी दुय्यम कृती गौण ठरते.
प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादयो मताः
इतर अधीन असलेल्या लोकांनी केलेल्या कृतींचा लाभ मुख्य व्यक्तीलाच मिळतो.
फले प्रधानं व्यापारस्तिर्ङ्थस्तु विशेषणम्
फळात मुख्य कृतीच प्रधान असते, तर ओलांडणे हे विशेषण मानले जाते.
भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः
कृती अस्तित्वात असताना तिला 'कर्तव्य' म्हणतात; ती पूर्ण झाली की ती कर्त्याशी संबंधित समजली जाते.
गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम्
'जाण्याचे' आणि अशा प्रकारच्या गोष्टींमध्ये, उरलेले भाग सध्याच्या मतानुसार ठरवले जातात.
रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च
'रामावर अवलंबून', 'धान्यासाठी', 'यूपासाठी लाकूड' हे तत्पुरुष समासाचे उदाहरण आहे.
पञ्चगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः
'पंचगव्य', 'दशग्रामवाला', 'त्रिफळा' हे शब्द प्रचलित वापरामुळे ओळखले जातात.
अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता
अब्राह्मणासाठी 'ञि' वापरले जात नाही; 'कुंभार' आणि असे इतर शब्द 'कृत' या प्रत्ययाने बनतात.
पञ्चगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः
'पंचगू', 'सुंदर पत्नी असलेला', 'मध्यान्ह', 'पुत्र असलेला' आणि असे इतर शब्द अशा प्रकारे बनतात.
भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत्
'भिक्षा आणा' आणि 'गाय आणा' हे दोन्ही वाक्यच मानले जातात.
रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते
'रामकृष्ण', 'द्विज', 'दोन दोन', 'एक ब्रह्म' हे अर्थ लक्षात घ्यावेत.
तत्पञ्चविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम्
पाच प्रकारचे वैदिक धातुरूप येथे सांगितले आहेत.
विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः
कधी कधी अक्षरांत बदल होतो; तर कधी अक्षर गळून पडते असे मानले जाते.
धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः
धातूपेक्षा अधिक असलेला संयोग विशेष संयोग म्हणून ओळखला जातो.
गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः
गुप्त स्वरूप, अक्षरातील बदल किंवा अक्षराचा भाग याला 'पृषोदर' म्हणतात.
बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू
असे रूप छंदात वारंवार आढळतात असे सांगितले आहे; येथे त्याचे स्पष्टीकरण पुन्हा द्यावे लागते.
परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ
जे दूर आहेत त्यांनाही 'गती' असे नाव दिले जाते.
निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा
ज्या गोष्टी निश्चित करता येत नाहीत, तसेच 'गर्भासाठी' इत्यादीने सुरू होणाऱ्या गोष्टी, ह्याही त्याच प्रकारात येतात.
व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सो ऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन
ह्या सर्वांत नियम करणाऱ्याला काही अपवाद करायचा असेल, तर तोही भरपूर प्रमाणामुळे साधता येतो.
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः
'रात्र', 'विंबी', 'कद्रू' आणि 'अविष्टु' हे शब्द वाजसनेयीय शाखेतील आहेत.
देवासो ऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि
देव, तसेच सर्व देवतांपेक्षा श्रेष्ठ असलेला, हेदेखील यात समाविष्ट आहेत.
अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा
तुम्ही दोघांनी आम्हाला शुद्ध करा; तसेच आमच्या तोंडातून काही अपाय होऊ नये.
हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि
'सोन्याने', आणि 'तो पुरुष' हे शब्दही परम आकाशात आहेत.
यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः
'त्याच्यासाठी यज्ञ करा', 'आम्ही येतो', तसेच 'अंघोळ करून, जाऊन, हाडे शिजवा' हे शब्दही आहेत.
पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणान्तित्यवीवृधत्
तो पाहू शकतो, ठेवू शकतो, होऊ शकतो; तो मोजू शकतो, वाढवू शकतो.