सिद्धरूपप्रबन्धेन मुखं वेदस्य सांप्रतम्
आता सिद्धरूप मांडणीने वेदाचा आरंभ सांगितला जातो.
स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका
पहिली 'स्वौजसः' म्हणून ओळखली जाते, ती प्रतिपदिकाच्या स्वरूपाची आहे.
अर्थावत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवार्जितम्
प्रतिपदिक म्हणजे अर्थ असलेले, पण धातू आणि प्रत्यय नसलेले शब्द.
द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते
दुसरी विभक्ती कर्मासाठी वापरली जाते, जेव्हा मध्ये काही जोडले जाते.
येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः
ज्याच्यामुळे काही कृती होते, तो कर्ता असतो; जो कृती करतो तो कर्ता.
यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम्
ज्याच्याकडे देण्याची इच्छा असते, त्याला संप्रदान म्हणतात.
यतो ऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः
ज्याच्याकडून काही निघून जाते, किंवा घेतले जाते, किंवा काढून घेतले जाते —
ङ्योःसुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत्
'ङि' आणि 'सु' या जोडल्यावर सप्तमी विभक्ती होते, ती अधिकरणासाठी वापरली जाते.
ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम्
जे काही इच्छित किंवा अनिच्छित असते, त्याला अपादान म्हणतात.
एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः
या सर्वांबरोबर कर्मप्रवचनीय शब्द जोडल्यावर दुसरी विभक्ती वापरतात.
अन्तरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते
मधल्या अर्थासाठी, सोबत असण्याच्या अर्थासाठी, आणि न्यूनतेसाठी 'उप' वापरतात.
अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे
जड वस्तूंमध्ये, मानसिक कृती किंवा अवज्ञा दर्शविण्यासाठी दोन विभक्ती वापरतात.
चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः
चौथी विभक्ती हेतूसाठी, तसेच 'तु' प्रत्ययाच्या अर्थासाठी वापरली जाते.
काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि
सप्तमी विभक्ती काळ किंवा स्थिती दर्शवायला वापरतात, आणि या संदर्भात षष्ठीही वापरता येते.
निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके
ठराविकपणासाठी दोन विभक्ती वापरतात; कारण दाखवायला षष्ठी विभक्ती वापरली जाते.
हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि
हिंसा दर्शवणाऱ्या क्रियापदांमध्ये, साधन किंवा करणाने केलेल्या कृतींसाठी या विभक्ती वापरतात.
भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः
'भू' पासून सुरू होणाऱ्या धातूंमध्ये दहा लकार मानले गेले आहेत.
मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम्
'मि', 'वस', 'मस', 'सः' हे आत्मनेपदाचे प्रत्यय आहेत, तर 'पा', 'ना', 'म', 'प', 'ने', 'दम्' हे परस्मैपदाचे आहेत.
ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु
'ए', 'वहे', 'मह' हे पर्यायी प्रत्यय इतर लिंगादी लकारांमध्ये ओळखावेत.
मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषो ऽस्मदि
मध्यम पुरुष 'युष्मद्' ने दर्शवला जातो, आणि उत्तम पुरुष 'अस्मद्' ने.
लडीरितो वर्तमाने भूते ऽनद्यतने तथा
'लट्' लकार वर्तमान काळासाठी आणि आजच्या दिवसाबाहेरील भूतकाळासाठी वापरतात.
विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने
विधिलिंग आणि इच्छाशक्ती दर्शवणारे लिंग दोन प्रकारचे असतात, हे मुनिवर.
स्यादनद्यतने ऌटू च भविष्यति तु धातुतः
'लृट्' लकार भविष्यकाळासाठी वापरतात, पण जेव्हा धातूच भविष्यकाळ दर्शवतो तेव्हा नाही.
सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम्
संपूर्ण काळाचे उदाहरण संहिता वगैरे ग्रंथांमध्ये दिलेले आहे, असे समजावे.
होतॄकारस्तथा सेयं लाङ्गलीषा मनीषया
'होतृ', 'कार', 'सेयं', 'लाङ्गली', 'षा' हे रूप परंपरेने मान्य आहेत.
शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ठ सेंद्रः सौकार इत्यपि
श्रेष्ठ मुनी, 'शीतार्त', 'सेन्द्र', 'सौकार' ही रूपेही अशीच आहेत.
त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः
ही सुरुवातीची रूपे विष्णूसाठी आहेत; म्हणून अर्घ्य गुरूच्या खाली ठेवतात.
शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः
'शौरी' आणि 'एतौ' हे विष्णूसाठी, 'इमौ' दुर्गेसाठी, 'अमू' आपल्यासाठी, 'अर्जुनः' देखील तसाच.
षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा
'षड्' म्हणजे इथे सहा, 'षण्मातरः' म्हणजे सहा मातांचे नाव, 'वाक्छुर' आणि 'वाग्धस्रिता' हीही अशीच नावे आहेत.
प्रश्नस्त्वथ हरिःषष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि
आता, 'प्रश्न' हे हरिच्या सहाव्या रूपाचे नाव आहे; 'कृष्णष्टीक' हेही तसेच एक नाव आहे.