शषसेषु विवृतां तु हकारे संवृतां विदुः
'ष' आणि 'स' या अक्षरांमध्ये उघडी रूपे ओळखली जातात; 'ह' मध्ये मात्र बंद रूप मानले जाते.
इकारं चाप्युकारं ग्रस्तदोषं तथैव च
'इ' आणि 'उ' हे स्वर, तसेच दोष लागलेली अक्षरे, यांचा देखील समावेश होतो.
अथ सान्तिक च नङ्मसानुस्वारं घुटतं च
यानंतर, शेवटचा नकार, अनुस्वार आणि घुटका नासिक्य यांचाही विचार केला जातो.
यस्या लक्षणमुक्तं या त्वन्या सा स्मृता विपुला
ज्या ओळीला सांगितलेली लक्षणे आहेत ती तशीच समजावी; बाकीची 'विपुला' म्हणून ओळखली जाते.
तत्संयोगोत्तरं विद्याद्गुरुदार्घाक्षराणि तु
अशा संयोगानंतर, अक्षरे लांब आणि जड असतात हे समजून घ्या.
विवृत्तिर् यत्र दृश्यते स्वारस्यैवाग्रतः स्थितः
जिथे उघड रूप दिसते, तेथे ते आपल्या स्वतःच्या स्वराच्या आधी असते.
अष्टप्रकारं विज्ञेयं पदानां स्वरलक्षणम्
शब्दांच्या स्वरांचे लक्षण आठ प्रकारचे आहे हे समजून घ्या.
मध्योदात्तं स्वरितं द्विरुदात्तमित्येता अष्टौ पदसंज्ञाः
मध्यम उचंबळ, स्वरयुक्त, आणि दोनदा उचंबळ — हे आठ शब्दांचे प्रकार आहेत.
सर्वाणि प्रचयस्थान्युपोदात्तं निहन्यते
सर्व एकत्र ठेवलेली अक्षरे सुरुवातीच्या उचंबळ स्वराने उच्चारली जातात.
स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत्
जिथे फक्त स्वरयुक्त उच्चार असतो, तिथे मृदू स्वर लावावा.
अत्रोच्यते श्रेयः खलु वैश्याः प्रतिज्ञातोच्चारणा यस्य कस्यचिद्वर्णस्य करणं नोपलभ्यते प्रतिज्ञा तत्र वोढव्याकरणं हि तदात्मकम्
इथे सांगितले आहे: खरेतर वैश्यांसाठी हे श्रेष्ठ आहे; कोणत्याही अक्षराचा उच्चार सापडत नसेल, तर त्या विधानाला त्याच्या स्वतःच्या व्याकरणानुसार घ्यावे.
सामसु निभृतं करणं स्वरसौक्ष्म्यान्नैव जानीयुः
सामगीत उच्चार दबलेला असतो; स्वरांची सूक्ष्मता असल्यामुळे तो कळत नाही.
जीर्णो हारः प्रबुद्धः खलूषसिन्ब्रह्म चिन्तयेत्
माळ जीर्ण झाली आणि जागी झाली की, ब्राह्मणाने त्याचा अर्थ मनात धरावा.
यावद्वासंतिकी रात्रिर्मध्यमा पर्युपस्थिता
जोपर्यंत वासासाठीची रात्र, म्हणजे मधली रात्र, उपस्थित आहे.
वाग्यतः प्रातरुत्थाय भक्षयेद्द्वतधावनम्
आपल्या बोलण्यावर संयम ठेवून, सकाळी लवकर उठून, दोन धान्यांचं तांदूळ खावं.
सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः
सर्व काटेरी झाडं पुण्यवान आहेत आणि दूध देणारी झाडं प्रसिद्ध आहेत.
वर्णांश्च कुरुते सम्यक्प्राचीनौदवतिर्यथा
तो अक्षरं नीट उच्चारावी, जसं पूर्वेकडील नदी ओलांडतात तसं.
अग्निमेधाजनन्येषा स्वरवर्णकरी तथा
ही सर्व अग्निहोत्रातून उत्पन्न होतात आणि योग्य स्वर निर्माण करतात.
पीत्वा मधुं घृतं चैव शुचिर्भूत्वा ततो वदेत्
मध आणि तूप पिऊन, स्वच्छ होऊन मगच बोलावं.
सप्तमन्त्रानतिक्रम्य यथेष्टां वाचमुत्सृजेत्
सात मंत्र वगळू नयेत, आणि नंतर हवी तशी वाणी बोलावी.
स्वरव्यण्डजनमाधुर्यं लुप्यते नात्र संशयः
स्वर आणि व्यंजनांची गोडी हरवते—यात काहीच शंका नाही.
कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णैश्च भक्षितम् न तस्य परिमोक्षो ऽस्ति पापाहेरिव किल्बिषात्
अयोग्य जागेहून आणलेलं, जळलेलं किंवा चुकीच्या अक्षरांनी खाल्लेलं अन्न—त्याच्या दोषातून सुटका होत नाही, जशी पाप्याला पापातून होत नाही.
सुस्वरेण स्ववक्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजति न तकालो न लंबोष्टो न च सर्वानुनासिकः
गोड आणि स्वच्छ आवाजात उच्चारलेलं ब्रह्म तेजस्वी दिसतं—नाकातून, जाड ओठांनी किंवा पूर्णपणे नासिकावाचक उच्चारांनी नाही.
गद्गदो बद्धजिह्वश्च प्रयोगान्वक्तुमर्हति
जो तोतरे बोलतो किंवा ज्याची जीभ बांधलेली आहे, तोही विधी म्हणण्यास योग्य आहे.
स तु वर्णान्प्रयुञ्जीत देतोष्ठं यस्य शोभनम्
पण त्याने तेच अक्षरं उच्चारावीत, ज्यासाठी त्याचे ओठ नीट जुळतात.
अलसाश्च सरोगाश्च येषां च विसृतं मनः
जे आळशी आहेत, आजारी आहेत किंवा ज्यांचं मन भरकटलेलं आहे—
शनैरध्वसु वर्तेत योजनान्न परं व्रजेत्
त्यांनी मार्गावर हळूहळू जावं आणि एक योजनाहून पुढे जाऊ नये.
अगच्छन्वैनतेयो ऽपि पदमेकं न गच्छति
जर तो चालत नाही, तर गरुडसुद्धा एक पाऊल पुढे जात नाही.
बधिरस्येव जल्पस्य विदग्धा वामलोचना
जसं बहिऱ्याच्या बोलण्यासारखं किंवा डाव्या डोळ्यांनी कटाक्ष करणाऱ्या चतुर स्त्रीसारखं.
अपि रूपसहस्रेषु संदेहेष्वेव वर्तते
हजार रूपांत असली तरी, ती नेहमीच शंकेत राहते.