स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यव्द्यक्तमूष्मणः
स्वराच्या शेवटी असलेले, पण अस्पष्ट उष्म अक्षरे वगळून, 'स्वरांत' समजावे.
द्वितीयं स्थानमापन्नाः शषसप्रत्यया यदि
श, ष किंवा स हे प्रत्यय दुसऱ्या स्थानावर आले,
न चैतान्प्रतिजानीयाद्यथा मत्स्यः क्षुरोप्सराः
तर त्यांना लक्षात घेऊ नये, जसे मासा पाण्यातील धारदार वस्तू ओळखत नाही.
ऋचः स्वच्छन्दवृत्तास्तु पादास्त्वक्षरमानतः
ऋचांची वृत्ते मुक्त असतात आणि पाद अक्षरांच्या संख्येवर मोजली जातात.
प्रत्ययेत सहारेफमिमीते स्वरभक्तया
प्रत्यय आणि रेफ यांच्या एकत्रित स्वर विभागणीने मोजले जातात.
विद्याल्लघुमृकारं तु यदि तूष्माणसंयुतः
जर 'ऋ' हलके आणि उष्म अक्षराशी जोडलेले असेल, तर ते ओळखावे.
गुरुवर्णः स विज्ञेयस्तृचं चात्र निदर्शनम्
गुरु या अक्षराचा अर्थ समजून घ्या; इथे तीन ओळींचे उदाहरण दिले आहे.
निरृतिपञ्चमा ह्यत्र ऋकारा नात्र संशयः
इथे पाचवे अक्षर म्हणजे निरृति आहे; 'ऋ' या अक्षराने ते ओळखले जाते, यात शंका नाही.
इउवर्णाभ्यां हीना क्वचिदेकपदाक्रमवियुक्ता
कधी कधी, 'इ' आणि 'उ' हे स्वर नसलेली ओळ, एकेक शब्दांच्या क्रमापासून वेगळी होते.
स्वरोदा व्यञ्जनोदा च विहिताक्षरचिन्तकैः
निश्चित केलेल्या अक्षरांचा विचार करताना, स्वर आणि व्यंजन या दोन्हींची ओळख पटते.
शषसेषु विवृतां तु हकारे संवृतां विदुः
'ष' आणि 'स' या अक्षरांमध्ये उघडी रूपे ओळखली जातात; 'ह' मध्ये मात्र बंद रूप मानले जाते.
इकारं चाप्युकारं ग्रस्तदोषं तथैव च
'इ' आणि 'उ' हे स्वर, तसेच दोष लागलेली अक्षरे, यांचा देखील समावेश होतो.
अथ सान्तिक च नङ्मसानुस्वारं घुटतं च
यानंतर, शेवटचा नकार, अनुस्वार आणि घुटका नासिक्य यांचाही विचार केला जातो.
यस्या लक्षणमुक्तं या त्वन्या सा स्मृता विपुला
ज्या ओळीला सांगितलेली लक्षणे आहेत ती तशीच समजावी; बाकीची 'विपुला' म्हणून ओळखली जाते.
तत्संयोगोत्तरं विद्याद्गुरुदार्घाक्षराणि तु
अशा संयोगानंतर, अक्षरे लांब आणि जड असतात हे समजून घ्या.
विवृत्तिर् यत्र दृश्यते स्वारस्यैवाग्रतः स्थितः
जिथे उघड रूप दिसते, तेथे ते आपल्या स्वतःच्या स्वराच्या आधी असते.
अष्टप्रकारं विज्ञेयं पदानां स्वरलक्षणम्
शब्दांच्या स्वरांचे लक्षण आठ प्रकारचे आहे हे समजून घ्या.
मध्योदात्तं स्वरितं द्विरुदात्तमित्येता अष्टौ पदसंज्ञाः
मध्यम उचंबळ, स्वरयुक्त, आणि दोनदा उचंबळ — हे आठ शब्दांचे प्रकार आहेत.
सर्वाणि प्रचयस्थान्युपोदात्तं निहन्यते
सर्व एकत्र ठेवलेली अक्षरे सुरुवातीच्या उचंबळ स्वराने उच्चारली जातात.
स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत्
जिथे फक्त स्वरयुक्त उच्चार असतो, तिथे मृदू स्वर लावावा.
अत्रोच्यते श्रेयः खलु वैश्याः प्रतिज्ञातोच्चारणा यस्य कस्यचिद्वर्णस्य करणं नोपलभ्यते प्रतिज्ञा तत्र वोढव्याकरणं हि तदात्मकम्
इथे सांगितले आहे: खरेतर वैश्यांसाठी हे श्रेष्ठ आहे; कोणत्याही अक्षराचा उच्चार सापडत नसेल, तर त्या विधानाला त्याच्या स्वतःच्या व्याकरणानुसार घ्यावे.
सामसु निभृतं करणं स्वरसौक्ष्म्यान्नैव जानीयुः
सामगीत उच्चार दबलेला असतो; स्वरांची सूक्ष्मता असल्यामुळे तो कळत नाही.
जीर्णो हारः प्रबुद्धः खलूषसिन्ब्रह्म चिन्तयेत्
माळ जीर्ण झाली आणि जागी झाली की, ब्राह्मणाने त्याचा अर्थ मनात धरावा.
यावद्वासंतिकी रात्रिर्मध्यमा पर्युपस्थिता
जोपर्यंत वासासाठीची रात्र, म्हणजे मधली रात्र, उपस्थित आहे.
वाग्यतः प्रातरुत्थाय भक्षयेद्द्वतधावनम्
आपल्या बोलण्यावर संयम ठेवून, सकाळी लवकर उठून, दोन धान्यांचं तांदूळ खावं.
सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः
सर्व काटेरी झाडं पुण्यवान आहेत आणि दूध देणारी झाडं प्रसिद्ध आहेत.
वर्णांश्च कुरुते सम्यक्प्राचीनौदवतिर्यथा
तो अक्षरं नीट उच्चारावी, जसं पूर्वेकडील नदी ओलांडतात तसं.
अग्निमेधाजनन्येषा स्वरवर्णकरी तथा
ही सर्व अग्निहोत्रातून उत्पन्न होतात आणि योग्य स्वर निर्माण करतात.
पीत्वा मधुं घृतं चैव शुचिर्भूत्वा ततो वदेत्
मध आणि तूप पिऊन, स्वच्छ होऊन मगच बोलावं.
सप्तमन्त्रानतिक्रम्य यथेष्टां वाचमुत्सृजेत्
सात मंत्र वगळू नयेत, आणि नंतर हवी तशी वाणी बोलावी.