मृदुश्चैव द्विमात्रश्च दधन्वां इति निदर्शनम्
हे अक्षर मऊ आणि दोन मात्रांचे असते; 'दधन्वा' हे त्याचे उदाहरण आहे.
एवं रङ्गः प्रयोक्तव्यो नारदैतन्मतं मम
अशा प्रकारे 'रंग' वापरावा, हे माझे मत आहे, नारद.
चतुर्णां पदजातीनां पदान्ता दश कीर्तिताः
चार प्रकारच्या पादांतांमध्ये दहा प्रकारचे शब्दसमाप्ती सांगितले आहेत.
व्यञ्जना न तु वर्तन्ते यत्र तिष्टति स स्वरः
जिथे फक्त स्वर उरतो, तिथे व्यंजन राहत नाही.
मणिवद्व्यञ्जनं विद्यात्सूत्र वञ्च स्वरं विदुः
व्यंजन हे मणीसारखे समजावे आणि स्वर हा त्याला धरून ठेवणारा दोरा आहे असे समजावे.
दुर्बलं व्यजनं तद्वद्धरेत बलवान्स्वरः
त्या ठिकाणी व्यंजन कमकुवत असते आणि स्वर बलवान असतो.
जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः
जिभेचे मूळ, ओठांजवळचा उच्चार आणि उष्म अक्षरांची आठ प्रकारची गती ओळखावी.
विसर्गस्तत्र मन्तव्यरतालव्यश्चात्र जायते
त्या ठिकाणी विसर्ग लक्षात घ्यावा आणि तालव्य अक्षरही तेथे निर्माण होते.
व्यञ्जनाख्या विवृत्तिस्तु स्वराख्या प्रतिसंहिता
व्यंजनांची वाढ 'व्यंजनाख्या' म्हणतात आणि स्वरांची जवळीक 'स्वराख्या' म्हणतात.
विवृत्तिर्या भवेत्तत्र स्वराख्यां तां विनिर्द्दिशेत्
जिथे वाढ होते, तिथे तिला 'स्वराख्या' असे संबोधावे.
स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यव्द्यक्तमूष्मणः
स्वराच्या शेवटी असलेले, पण अस्पष्ट उष्म अक्षरे वगळून, 'स्वरांत' समजावे.
द्वितीयं स्थानमापन्नाः शषसप्रत्यया यदि
श, ष किंवा स हे प्रत्यय दुसऱ्या स्थानावर आले,
न चैतान्प्रतिजानीयाद्यथा मत्स्यः क्षुरोप्सराः
तर त्यांना लक्षात घेऊ नये, जसे मासा पाण्यातील धारदार वस्तू ओळखत नाही.
ऋचः स्वच्छन्दवृत्तास्तु पादास्त्वक्षरमानतः
ऋचांची वृत्ते मुक्त असतात आणि पाद अक्षरांच्या संख्येवर मोजली जातात.
प्रत्ययेत सहारेफमिमीते स्वरभक्तया
प्रत्यय आणि रेफ यांच्या एकत्रित स्वर विभागणीने मोजले जातात.
विद्याल्लघुमृकारं तु यदि तूष्माणसंयुतः
जर 'ऋ' हलके आणि उष्म अक्षराशी जोडलेले असेल, तर ते ओळखावे.
गुरुवर्णः स विज्ञेयस्तृचं चात्र निदर्शनम्
गुरु या अक्षराचा अर्थ समजून घ्या; इथे तीन ओळींचे उदाहरण दिले आहे.
निरृतिपञ्चमा ह्यत्र ऋकारा नात्र संशयः
इथे पाचवे अक्षर म्हणजे निरृति आहे; 'ऋ' या अक्षराने ते ओळखले जाते, यात शंका नाही.
इउवर्णाभ्यां हीना क्वचिदेकपदाक्रमवियुक्ता
कधी कधी, 'इ' आणि 'उ' हे स्वर नसलेली ओळ, एकेक शब्दांच्या क्रमापासून वेगळी होते.
स्वरोदा व्यञ्जनोदा च विहिताक्षरचिन्तकैः
निश्चित केलेल्या अक्षरांचा विचार करताना, स्वर आणि व्यंजन या दोन्हींची ओळख पटते.
शषसेषु विवृतां तु हकारे संवृतां विदुः
'ष' आणि 'स' या अक्षरांमध्ये उघडी रूपे ओळखली जातात; 'ह' मध्ये मात्र बंद रूप मानले जाते.
इकारं चाप्युकारं ग्रस्तदोषं तथैव च
'इ' आणि 'उ' हे स्वर, तसेच दोष लागलेली अक्षरे, यांचा देखील समावेश होतो.
अथ सान्तिक च नङ्मसानुस्वारं घुटतं च
यानंतर, शेवटचा नकार, अनुस्वार आणि घुटका नासिक्य यांचाही विचार केला जातो.
यस्या लक्षणमुक्तं या त्वन्या सा स्मृता विपुला
ज्या ओळीला सांगितलेली लक्षणे आहेत ती तशीच समजावी; बाकीची 'विपुला' म्हणून ओळखली जाते.
तत्संयोगोत्तरं विद्याद्गुरुदार्घाक्षराणि तु
अशा संयोगानंतर, अक्षरे लांब आणि जड असतात हे समजून घ्या.
विवृत्तिर् यत्र दृश्यते स्वारस्यैवाग्रतः स्थितः
जिथे उघड रूप दिसते, तेथे ते आपल्या स्वतःच्या स्वराच्या आधी असते.
अष्टप्रकारं विज्ञेयं पदानां स्वरलक्षणम्
शब्दांच्या स्वरांचे लक्षण आठ प्रकारचे आहे हे समजून घ्या.
मध्योदात्तं स्वरितं द्विरुदात्तमित्येता अष्टौ पदसंज्ञाः
मध्यम उचंबळ, स्वरयुक्त, आणि दोनदा उचंबळ — हे आठ शब्दांचे प्रकार आहेत.
सर्वाणि प्रचयस्थान्युपोदात्तं निहन्यते
सर्व एकत्र ठेवलेली अक्षरे सुरुवातीच्या उचंबळ स्वराने उच्चारली जातात.
स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत्
जिथे फक्त स्वरयुक्त उच्चार असतो, तिथे मृदू स्वर लावावा.