उच्चनीचस्य यन्मध्ये साधारणमिति श्रुतिः
उच्च आणि नीच यांच्या मध्ये जो स्वर असतो, त्याला परंपरेने 'सामान्य' असे म्हणतात.
उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्तें ऋषभधैवतो
उदात्त स्वरात निषाद आणि गांधार येतात; अनुदात्त स्वरात ऋषभ आणि धैवत येतात.
यत्र कखपरा ऊष्मा जिह्वामूलप्रयोजनाः
जिथे कंठ्य, शकार आणि जिभेच्या मुळाशी उच्चारले जाणारे अक्षरे येतात,
जात्यः क्षैप्रो ऽभिनिहित स्तैरव्यञ्जन एव च
स्वभावाने निर्माण झालेले, पटकन उच्चारलेले, स्पष्ट आणि स्थिर व्यंजन असलेले,
स्वराणामहमेतेषां पृथग्वक्ष्यामि लक्षणम्
आता मी या स्वरांची वैशिष्ट्ये वेगवेगळी सांगतो.
सपकारं सवं वापि ह्यक्षरं स्वरितं भवेत्
'क' किंवा 'व' असलेले अक्षरही स्वरित होऊ शकते.
इउवर्णो यदोदात्तावापद्येते पवौ क्वचित्
जिथे 'इ' स्वर उदात्त होतो, तेथे कधी कधी 'प' किंवा 'व' मध्येही तो येतो.
एओ आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो निहितश्च यः
जिथे 'ए' किंवा 'ओ' हे दोन उदात्त स्वरांपासून येतात, किंवा 'अ' स्पष्टपणे उच्चारला जातो,
उदात्तपूर्वे यत्किञ्चिच्छन्दसि स्वरितं भवेत्
छंदात उदात्तानंतर जे काही येते, ते स्वरित होते.
अवग्रहात्परं यत्र स्वरितं स्यादनन्तरम्
जिथे अवग्रहानंतर लगेच स्वरित येतो,
इकारं यत्र पश्येयुरिकारेणैव संयुतम्
जिथे 'इ' स्वर दुसऱ्या 'इ' सोबत जोडलेला दिसतो,
स्वरे चेत्स्वरितं यत्र विवृता यत्र संहिता
जिथे स्वरात स्वरित येतो, तो उघडा असो किंवा संयोगात असो,
तान्यः स्वारः स जात्येन श्रुत्यग्रे क्षैप्र उच्यते
तो स्वर आपल्या मूळ स्वरूपामुळे गाण्याच्या सुरुवातीला मुख्य उच्चार मानला जातो आणि तो पटकन उच्चारला जातो.
तिरोविरामो विष्कषिते प्रश्लिष्टो हीईगोवर्णः
ज्या वेळी स्वर लपवला जातो, तेव्हा थांबा दडपला जातो; आणि जेव्हा दोन स्वर एकत्र मिसळतात, त्याला 'हीगोवर्ण' म्हणतात.
उञ्चादेकाक्षरात्पूर्वात्स्वरं यद्यदिहाक्षरम्
जर उंच स्वराच्या एकाक्षरापूर्वी इथे दुसरे कोणतेही अक्षर असेल,
चत्वारस्त्वादितः स्वाराः कंषंपुंश्फुतिशास्त्रतः
शास्त्रानुसार सुरुवातीचे चार स्वर 'कंश', 'पुं', 'स्फुटी' असे ओळखले जातात.
इकारान्ते पदे पूर्व उकारे परतः स्थिते
जेव्हा एखादे शब्द 'इ' ने संपते आणि त्यानंतर 'उ' ने सुरू होणारे शब्द येते,
इकारान्ते पदे चैवोकारद्वयं परे पदे
आणि जेव्हा एखादे शब्द 'इ' ने संपते आणि पुढच्या शब्दात दोन 'उ' येतात,
त्रयो दीर्घास्तु विज्ञेया ये च संध्यक्षरेषु वै
तीन दीर्घ स्वर ओळखावेत, तसेच अक्षरांच्या संधीवर येणारे स्वरही.
अनेकानामुदात्तानामनुदात्तः प्रत्ययो यदि
अनेक उंच स्वरांमध्ये जर पुढे नीच स्वर येत असेल,
यत्र द्विप्रभृतीनि स्युरुदात्तान्यक्षराणि तु
जिथे दोन किंवा अधिक उंच स्वर असतात,
न रेफे वा हकारे वा द्विर्भावो जायते क्वचित्
'र' किंवा 'ह' या अक्षरांमध्ये कुठेही द्विगुणन होत नाही.
चतुर्थं तु तृतीयेन द्वितीयः प्रथमेन तु
चौथा स्वर तिसऱ्यासोबत, आणि दुसरा स्वर पहिल्यासोबत असतो.
अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो ह्यन्तश्च परतो यदि
जर पुढील शब्द शेवटी असेल, तर आधीचा शब्द अनंत असावा.
वर्गान्त्यान् शषसैः सार्द्धमन्तस्थैर्वापि संयुतान्
वर्गाच्या शेवटच्या अक्षरांसोबत 'श', 'ष', 'स' किंवा शेवटच्या अक्षरांशी जोडलेले अक्षर येतात.
तृतीयश्च चतुर्थश्च चतुर्थादिपरं पदम्
तिसरा आणि चौथा स्वर, तसेच चौथ्यानंतर येणारे शब्द,
अनुस्वारोपधामूला तान् क्वचित्क्रमतः परम्
अनुस्वार, उपध्मानीय आणि मूर्धन्य हे काही ठिकाणी, त्यांच्या क्रमाने, नंतर येतात.
संयोगो यत्र दृश्येत र्व्यञ्जनं विरते पदे
जिथे संयोग दिसतो आणि शब्दाच्या शेवटी व्यंजन असते,
संयोगे स्वरितं यत्र उद्वातः प्रतनं तथा
संयोग असताना स्वर उंच होतो आणि तो तसाच वाढवला जातो.
संयोगात्तु विजानीयात्परं संयोगनायकम्
संयोगावरून पुढचे अक्षर संयोगाच्या अधीन आहे हे ओळखावे.