द्विविधा गतिः पदान्तस्थितसंधिः सहोष्मभिः
चाल दोन प्रकारची असते: शब्दाच्या शेवटी असलेला संधि आणि उष्मासह.
स्वरान्तराविरतानि ह्रस्वदीर्घघुटानि च
स्वरांमधील संयमित श्रुती लहान, मोठ्या आणि झपाट्याने संपणाऱ्या असतात.
दीप्तामुदात्ते जानीयाद्दीप्तां च स्वरिते विदुः
उदात्त स्वरात तेज ओळखावी, आणि स्वरितातही तेज आहे असं ज्ञानी लोक सांगतात.
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितप्रचिते तथा
उदात्त, अनुदात्त आणि स्वरितासोबत संचित स्वर असे प्रकार असतात.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आचिकस्य स्वरत्रयम्
आता मी उच्चारणातील तीन स्वरांची माहिती सांगतो.
य एवोदात्त इत्युक्तः स एव स्वरितात्परः
जो स्वर उदात्त म्हणतात, त्यानंतर लगेच स्वरित येतो.
वर्णस्वरो ऽतीतस्वरः स्वरितो द्विविधः स्मृतः
जेव्हा अक्षराचा स्वर पुढे जातो, तेव्हा तो स्वरित म्हणतात, आणि हा दोन प्रकारचा असतो.
स तु सप्तविधो ज्ञेयः स्वरः प्रत्ययदर्शनात्
हा स्वर सात प्रकारचा आहे, हे संदर्भानुसार समजावे.
सप्तस्वरान्प्रयुञ्जीत दक्षिणं श्रवणं प्रति
सातही स्वर योग्य ऐकण्यासाठी उजव्या कानाकडे लक्ष देऊन म्हणावे.
उच्चादुञ्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा
उच्चापेक्षा अधिक उच्च आणि नीचापेक्षा अधिक नीच असे काही नसते.
उच्चनीचस्य यन्मध्ये साधारणमिति श्रुतिः
उच्च आणि नीच यांच्या मध्ये जो स्वर असतो, त्याला परंपरेने 'सामान्य' असे म्हणतात.
उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्तें ऋषभधैवतो
उदात्त स्वरात निषाद आणि गांधार येतात; अनुदात्त स्वरात ऋषभ आणि धैवत येतात.
यत्र कखपरा ऊष्मा जिह्वामूलप्रयोजनाः
जिथे कंठ्य, शकार आणि जिभेच्या मुळाशी उच्चारले जाणारे अक्षरे येतात,
जात्यः क्षैप्रो ऽभिनिहित स्तैरव्यञ्जन एव च
स्वभावाने निर्माण झालेले, पटकन उच्चारलेले, स्पष्ट आणि स्थिर व्यंजन असलेले,
स्वराणामहमेतेषां पृथग्वक्ष्यामि लक्षणम्
आता मी या स्वरांची वैशिष्ट्ये वेगवेगळी सांगतो.
सपकारं सवं वापि ह्यक्षरं स्वरितं भवेत्
'क' किंवा 'व' असलेले अक्षरही स्वरित होऊ शकते.
इउवर्णो यदोदात्तावापद्येते पवौ क्वचित्
जिथे 'इ' स्वर उदात्त होतो, तेथे कधी कधी 'प' किंवा 'व' मध्येही तो येतो.
एओ आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो निहितश्च यः
जिथे 'ए' किंवा 'ओ' हे दोन उदात्त स्वरांपासून येतात, किंवा 'अ' स्पष्टपणे उच्चारला जातो,
उदात्तपूर्वे यत्किञ्चिच्छन्दसि स्वरितं भवेत्
छंदात उदात्तानंतर जे काही येते, ते स्वरित होते.
अवग्रहात्परं यत्र स्वरितं स्यादनन्तरम्
जिथे अवग्रहानंतर लगेच स्वरित येतो,
इकारं यत्र पश्येयुरिकारेणैव संयुतम्
जिथे 'इ' स्वर दुसऱ्या 'इ' सोबत जोडलेला दिसतो,
स्वरे चेत्स्वरितं यत्र विवृता यत्र संहिता
जिथे स्वरात स्वरित येतो, तो उघडा असो किंवा संयोगात असो,
तान्यः स्वारः स जात्येन श्रुत्यग्रे क्षैप्र उच्यते
तो स्वर आपल्या मूळ स्वरूपामुळे गाण्याच्या सुरुवातीला मुख्य उच्चार मानला जातो आणि तो पटकन उच्चारला जातो.
तिरोविरामो विष्कषिते प्रश्लिष्टो हीईगोवर्णः
ज्या वेळी स्वर लपवला जातो, तेव्हा थांबा दडपला जातो; आणि जेव्हा दोन स्वर एकत्र मिसळतात, त्याला 'हीगोवर्ण' म्हणतात.
उञ्चादेकाक्षरात्पूर्वात्स्वरं यद्यदिहाक्षरम्
जर उंच स्वराच्या एकाक्षरापूर्वी इथे दुसरे कोणतेही अक्षर असेल,
चत्वारस्त्वादितः स्वाराः कंषंपुंश्फुतिशास्त्रतः
शास्त्रानुसार सुरुवातीचे चार स्वर 'कंश', 'पुं', 'स्फुटी' असे ओळखले जातात.
इकारान्ते पदे पूर्व उकारे परतः स्थिते
जेव्हा एखादे शब्द 'इ' ने संपते आणि त्यानंतर 'उ' ने सुरू होणारे शब्द येते,
इकारान्ते पदे चैवोकारद्वयं परे पदे
आणि जेव्हा एखादे शब्द 'इ' ने संपते आणि पुढच्या शब्दात दोन 'उ' येतात,
त्रयो दीर्घास्तु विज्ञेया ये च संध्यक्षरेषु वै
तीन दीर्घ स्वर ओळखावेत, तसेच अक्षरांच्या संधीवर येणारे स्वरही.
अनेकानामुदात्तानामनुदात्तः प्रत्ययो यदि
अनेक उंच स्वरांमध्ये जर पुढे नीच स्वर येत असेल,