स्वरात्स्वरस्य संक्रामंस्वरसंधिमनुल्बणम्
एक सूर दुसऱ्या सूराकडे जाताना, सूरांच्या संगमावर हे बदल मऊ आणि सहज असावेत.
अनागतमतिक्रान्तं विच्छिन्नं विषमाहतम्
जो सूर अजून लागलेला नाही, किंवा ओलांडला जातो, तुटलेला आहे, किंवा असमानपणे वाजवला जातो—
स्वरः स्थानाच्च्युतो यस्तु स्वं स्थानमतिवर्तते
जो सूर आपल्या जागेवरून हलतो किंवा आपली जागा ओलांडतो—
अभ्यासार्थे द्रुतां वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम्
सरावासाठी जलद पद्धत घ्यावी, आणि सादरीकरणासाठी मध्यम गतीची वापरावी.
गृहीतग्रन्थ एवं तु ग्रन्थोञ्चारणशैक्षकान्
जसा ग्रंथ शिकलेला आहे, तसा तो उच्चाराचे शिक्षण घेणाऱ्यांनी म्हणावा.
क्रुष्टस्य मूर्द्धनि स्थानं ललाटे प्रथमस्य तु
कर्कश सूर डोक्याच्या टोकावर असतो, तर पहिला सूर कपाळावर असतो.
कण्ठस्थानं चतुर्थस्य मन्द्रस्य रसनोच्यते
मंद्र सप्तकातील चौथ्या स्वराचं स्थान जिभेवर असल्याचं सांगितलं आहे.
अङ्गुष्टस्योत्तमे व्रुष्टो ह्यङ्गुष्टं प्रथमः स्वरः
जेव्हा अंगठा सर्वात वर असतो, तेव्हा पहिला स्वर अंगठ्याने निर्माण होतो.
अनामिकायां षङ्गस्तु कनिष्टायां तु धैवतः
छठा स्वर अनामिकेवर असतो आणि सातवा स्वर, म्हणजे धैवत, लहान बोटावर असतो.
अपर्वत्वादमध्यत्वा दव्ययत्वाञ्च नित्यशः
मधलेपण, कायम बदलणं आणि स्वरांमध्ये अंतर नसणं हे नेहमीच असतं.
क्रुष्टेन देवा जीवन्ति प्रथमेन तु मानुषाः
सर्वोच्च स्वरावर देव जगतात, तर पहिल्या स्वरावर माणसं जगतात.
अन्धजाः पितरश्चैव चतुर्थस्वरजीविनः
अंधज आणि पितर चौथ्या स्वरावर जगतात.
अतिस्वरेण नीचेन जगत्स्थावरजङ्गमाः
अतिशय नीच स्वरावर स्थावर आणि जंगम सगळ्या जगातील जीव जगतात.
दीप्तायताकरुणानां मृदुमध्यमयोस्तथा
जे तेजस्वी, लांबवलेले आणि करुण आहेत, तसेच मृदू आणि मध्यम स्वर देखील असतात.
दीप्ता मन्द्रे द्वितीय च प्रचतुर्थे तथैव च
तेज मंद्र, दुसऱ्या आणि चौथ्या स्वरात असते.
श्रुतयो या द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्मृताः
दुसऱ्या स्वराच्या श्रुती मृदू, मध्यम आणि लांबवलेल्या म्हणून ओळखल्या जातात.
आयतात्वं भवेन्नीचे मृदुता तु विपर्यये
लांबवलेपण नीच स्वरात येतं, तर मृदूता उलट स्वरात असते.
द्वितीये विरता या तु क्रुष्टश्च परतो भवेत्
दुसऱ्या स्वरात जे संयमित असतात, त्यानंतर सर्वोच्च स्वर येतो.
अत्रैव विरता या तु चतुर्थेन प्रवर्तते
इथे जे संयमित स्वर आहेत, ते चौथ्या स्वरासोबत पुढे जातात.
नातितारश्रुतिं कुर्यात्स्वरयोर्नापि चान्तरे
खूप उंच श्रुती करू नये, किंवा स्वरांच्या मध्येही करू नये.
द्विविधा गतिः पदान्तस्थितसंधिः सहोष्मभिः
चाल दोन प्रकारची असते: शब्दाच्या शेवटी असलेला संधि आणि उष्मासह.
स्वरान्तराविरतानि ह्रस्वदीर्घघुटानि च
स्वरांमधील संयमित श्रुती लहान, मोठ्या आणि झपाट्याने संपणाऱ्या असतात.
दीप्तामुदात्ते जानीयाद्दीप्तां च स्वरिते विदुः
उदात्त स्वरात तेज ओळखावी, आणि स्वरितातही तेज आहे असं ज्ञानी लोक सांगतात.
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितप्रचिते तथा
उदात्त, अनुदात्त आणि स्वरितासोबत संचित स्वर असे प्रकार असतात.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आचिकस्य स्वरत्रयम्
आता मी उच्चारणातील तीन स्वरांची माहिती सांगतो.
य एवोदात्त इत्युक्तः स एव स्वरितात्परः
जो स्वर उदात्त म्हणतात, त्यानंतर लगेच स्वरित येतो.
वर्णस्वरो ऽतीतस्वरः स्वरितो द्विविधः स्मृतः
जेव्हा अक्षराचा स्वर पुढे जातो, तेव्हा तो स्वरित म्हणतात, आणि हा दोन प्रकारचा असतो.
स तु सप्तविधो ज्ञेयः स्वरः प्रत्ययदर्शनात्
हा स्वर सात प्रकारचा आहे, हे संदर्भानुसार समजावे.
सप्तस्वरान्प्रयुञ्जीत दक्षिणं श्रवणं प्रति
सातही स्वर योग्य ऐकण्यासाठी उजव्या कानाकडे लक्ष देऊन म्हणावे.
उच्चादुञ्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा
उच्चापेक्षा अधिक उच्च आणि नीचापेक्षा अधिक नीच असे काही नसते.