नर्दत्यृषभवद्यस्मात्तस्मादृषेर्भ उच्यते
बैलासारखा आवाज येतो म्हणून त्याला ऋषभ असं नाव पडलं.
वाति गन्धवहः पुण्यो गान्धारस्तेन हेतुना
गंध वाहणारा आणि शुद्ध असलेला गान्धार असं नाव त्याला मिळालं.
नाभिप्राप्तो मध्यवर्ती मध्यमत्वं समर्श्नुते
नाभीच्या जवळ असलेला आणि मधोमध असणारा स्वर म्हणून त्याला मध्यम म्हणतात.
पञ्चस्थानोत्थितस्यास्य पञ्चमत्वं विधीयते
पाच ठिकाणांवरून हा स्वर निर्माण होतो म्हणून त्याला पंचम म्हणतात.
शेषान्पञ्च स्वरांस्त्वन्ये पञ्चस्थानोत्थितान्विदुः
इतर पाच स्वरही पाच ठिकाणांवरून उत्पन्न होतात असं मानलं जातं.
अग्निगीतस्वरः षङ्ज ऋषभो ब्रह्मणोच्यते
षंज हा स्वर अग्नीमध्ये गायला जातो आणि ऋषभ ब्रह्माशी संबंधित आहे असं सांगितलं आहे.
पञ्चमस्तु स्वरो गीतस्त्वयैवेति निधारय
पाचवा स्वर तुझ्याचकडून गायला जातो, हे लक्षात ठेव.
आद्यंस्य दैवतं ब्रह्मा षङ्जस्याप्युच्यते बुधैः
पहिल्या स्वराचं दैवत ब्रह्मा आहे आणि शांजाचंही तसंच आहे, असं ज्ञानी लोक सांगतात.
गावः प्रणीते तुष्यन्ति गान्धारस्तेन हेतुना
गायींना हाकललं की त्या आनंदी होतात, म्हणून गान्धार असं नाव पडलं.
सोमस्तु पञ्चमस्यापि दैवतं ब्रह्मराद्रस्मृतम्
पंचम स्वराचं दैवत सोम आहे, असं ब्रह्मराद्रांनी सांगितलं आहे.
अतिसंधीयते यस्मादेतान्पूर्वोत्थितान्स्वरान्
कारण हा स्वर आधीचे स्वर एकत्र जोडतो.
निषीदन्ति स्वरा यस्मान्निषादस्तेन हेतुना
स्वर जिथे थांबतात म्हणून त्याला निषाद असं नाव पडलं.
सर्वांश्चाभिभवत्येष यदादित्यो ऽस्य दैवतम्
हा स्वर सगळ्यांवर विजय मिळवतो, कारण त्याचं दैवत सूर्य आहे.
दारवी गात्रवीणा च द्वे वीणे गानजातिषु
दारवी आणि गात्रवीणा या दोन वीणा गानपरंपरेत आहेत.
गात्रवीणा तु सा प्रोक्ता यस्यां गायन्ति सामङ्गाः
ज्यात सामगायक गातात, तिला गात्रवीणा असं म्हणतात.
हस्तौ तु संयतौ धार्यौं जानुभ्यामुपरिस्थितौ
हात एकत्र करून गुडघ्यांवर ठेवावे.
प्रणवं प्राक्प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तरम्
सुरुवातीला प्रणव म्हणावा आणि त्यानंतर व्याहृती म्हणाव्यात.
प्रसार्य चाङ्गुलीः सर्वा रोपयेत्स्वरमण्डलम्
सर्व बोटं पसरून स्वरमंडल मांडावं.
विरला नाङ्गुलीः कुर्यान्मूले चैतां न संस्पृशेत्
बोटं एकमेकापासून थोड्या अंतरावर ठेवाव्यात आणि त्यांच्या मुळाशी स्पर्श करू नये.
मात्राद्विमात्रवृद्धानां विभागार्थे विभागवित्
दोन किंवा अधिक वर्षांनी मोठ्या झालेल्यांसाठी विभागणी जाणणाऱ्याने योग्यरीत्या विभागणी करावी.
त्रिरेखा यस्य दृश्यते सिद्धिं तत्र विनिर्दिशेत्
जिथे तीन रेषा दिसतात, तिथे यश निश्चित मानावे.
पर्वान्तरं सामसु च ऋक्षु कुर्यात्तिलान्तरम्
पर्यायाच्या शेवटी आणि साम व ऋचांमध्ये तीळाएवढं अंतर ठेवावं.
न चात्र कंपयेत्किञ्चिदङ्गस्यावयवं बुधः
इथे ज्ञानी माणसाने शरीराचा कोणताही भाग हलवू नये.
अभ्रमध्ये यथा विद्युदृश्यते मणिसूत्रवत्
जसं वादळात विज चमकते आणि मोत्यांच्या माळेसारखी दिसते—
कूर्मो ऽगानि च संहृत्य चेतोदृष्टिं दिशन्मनः
कासव जसं आपले अवयव आत ओढतो, तसं मन आणि दृष्टी एकाग्र करावी.
नासिकायास्तु पूर्वेण हस्तं गोकर्णवद्धरेत्
नाकासमोर हात गायीच्या कानासारखा ठेवावा.
सम्यक्प्रचारयेद्वाक्यं हस्तेन च मुखेन च
शब्द नीट उच्चारावेत, हाताने आणि तोंडाने योग्यरीत्या व्यक्त करावेत.
नात्याहन्यान्न निर्हण्यान्न प्रगायेन्न कंपयेत्
ना फार मोठ्याने बोलावं, ना अगदी हळू, ना गाणं म्हणावं, ना शरीर हलवावं.
यथा सुचरतां मार्गो मीनानां नोपलभ्यते
जसं मासळींचा सुंदरपणे जाण्याचा मार्ग कुणालाही दिसत नाही—
यथा दधिनि सर्पिः स्यात्काष्टस्थो वा यथानलः
जसं दह्यात तूप असतं किंवा लाकडात अग्नि असतो—