षङ्जे तूत्तरमन्द्रा स्यादृषभे चाभिरूहता
षंज गामात उत्तम मंद्रा असते, आणि ऋषभ गामात अभिरूढता असते.
मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पञ्चमे स्वरे
मध्यम गामात सौवीरा आणि हृषिका हे पाचव्या स्वरात असतात.
निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः
निषाद स्वरात रजनी ओळखावी, आणि ऋषींच्या सात मूर्चना आहेत.
पितॄणां मूर्च्छानाः सप्त तथा यक्षा न संशयः
पितरांच्या सात मूर्चना आहेत, आणि यक्षांच्याही तितक्याच आहेत, यात शंका नाही.
षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः
षंज देवांना आनंद देतो, आणि ऋषभ ऋषींना संतुष्ट करतो.
देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पञ्चमः
पंचम स्वर देव, पितर आणि ऋषी यांना आनंद देतो.
गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा
गाण्याचे गुण आणि प्रकार दहा आहेत, ते असे:
काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम्
काकस्वर, मस्तकावर गेलेला आणि योग्य स्थान नसलेला स्वर.
व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश
गोंधळलेला, ताल नसलेला; हे गाण्याचे चौदा दोष आहेत.
स्रियो मधुरमिच्छन्ति विक्रुष्टमितरे जनाः
सौभाग्यवंतांना गोडवा आवडतो; इतरांना उंचावलेपणा आवडतो.
कनकाभस्तु गान्धारो मध्यमः कुन्दसन्निभः
गांधार सोन्यासारखा दिसतो; मध्यम कुंदासारखा शुभ्र असतो.
निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः
निषाद हा सर्व जातींमध्ये गणला जातो; ह्याच स्वरांचे हे गुणधर्म आहेत.
ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ
ऋषभ आणि धैवत हे दोन्ही क्षत्रिय मानले जातात.
शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः
शूद्रत्व अर्ध्या नियमाने ठरते; त्याच्या पतित अवस्थेबद्दल काहीच शंका नाही.
निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात्
मध्यम स्वरात उतरताना जो निषाद असतो, तो षांजव जातीचा आहे असे समजावे.
ऋषभो निषादसहितस्तं पञ्चममीदृशं विद्यात्
ऋषभ आणि निषाद मिळून, असा पाचवा स्वर ओळखावा.
धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते
धैवताच्या दुर्बलतेमुळे त्याला मध्यम ग्राम म्हणतात.
धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः
जिथे धैवत कंपित होते, तिथे त्याला षंगयाम असे म्हणतात.
तं तु साधारितं विद्यात्पञ्चमस्थं तु कैशिकम्
त्याला साधारित म्हणावे; पाचवा स्वर कैशिक म्हणतात.
यस्मा त्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः
मध्यमात विसावा असल्यामुळे त्याला कैशिक मध्यम म्हणतात.
कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम्
कश्यपांनी सांगितले की कैशिक हा मध्यम ग्रामातून उत्पन्न होतो.
वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गन्धर्वस्य प्ररोचनम्
'वेति' हे वाद्याचे नाव आहे; ते गंधर्वांना आवडते.
यो द्वितीयः स गान्धारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः
दुसरा स्वर गंधार आहे, आणि तिसरा ऋषभ म्हणून ओळखला जातो.
षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पञ्चमः स्मृतः
सहावा स्वर निषाद आहे, आणि सातवा पाचवा म्हणून ओळखला जातो.
अजाविके तु गान्धारं क्रैञ्चो वदति मध्यमम्
मेंढीत गंधार स्वर असतो; क्रौंच पक्षी मध्यम स्वर सांगतो.
अश्वस्तु धैवतं वक्ति निषआदं वक्ति कुञ्जरः
घोडा धैवत स्वर काढतो; हत्ती निषाद स्वर काढतो.
गान्धारस्त्वनुनासिक्य उरसो मध्यमः स्वरः
गंधार स्वर नासिकेतून निघतो; मध्यम स्वर छातीचा असतो.
ललाटाद्धैवतं विद्यान्निषादं सर्वसन्धिजम्
धैवत स्वर कपाळातून ओळखावा; निषाद सर्व सांध्यांतून उत्पन्न होतो.
षङ्भिः सं जायते यस्मात्तस्मात्षङ्ज इति स्मृतः
षड्जातून जो जन्मतो, त्याला म्हणून षांज असे म्हणतात.
नर्दत्यृषभवद्यस्मात्तस्मादृषेर्भ उच्यते
बैलासारखा आवाज येतो म्हणून त्याला ऋषभ असं नाव पडलं.