क्षुत्क्षामकण्ठमायान्तमरण्यात्ससमित्कुशम्
त्याच्या घशाला भूक लागून तो वणव्यातून समिधा आणि कुश घेऊन आला.
उवाच कस्मादेकान्तं स्थीयत भवता द्विज
त्याने विचारले, 'द्विजा, तू इथे एकटाच का बसला आहेस?'
प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया
'मला त्या सुंदर नगरात बोलायचे आहे; म्हणून मी इथे थांबलो आहे.'
कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो मतो मम
'ब्राह्मणश्रेष्ठा, मला सांग, मी तुला जाणकार मानतो.'
अधिरुढो नरेन्द्रो ऽयं परितो यस्तथेतरः
'हा राजा हत्तीवर बसला आहे आणि इतर सगळे त्याच्या आजूबाजूला आहेत.'
भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ
'तू वेदांद्वारे दोघांनाही वेगळे ओळखतोस, कुठलाही भेद न करता.'
ज्ञातुमिच्छाम्यहं को ऽत्र गजः को वा नराधिपः
'मला जाणून घ्यायचे आहे: इथे हत्ती कोण आणि नराधिप कोण?'
वाह्यवाहकसंबन्धं को न जानाति वै द्विज
'ब्राह्मणा, स्वार आणि वाहन यांचा संबंध कोणाला माहीत नाही?'
अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते
'खाली कोणते जीवांचे विभाग सांगितले आहेत आणि वर कोणते?'
श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि
'ऐक, तू जे विचारलेस ते मी तुला सांगतो.'
अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टान्तो दर्शितो मया
'तुला समजावे म्हणून मी तुला एक उदाहरण दाखवले आहे, ब्राह्मणा.'
तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा
'आता तू स्पष्टपणे सांग: तू कोण आणि मी कोण?'
निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम्
निदाघ म्हणाला, 'भगवन्, तू माझा आचार्य नाहीस, तू ऋभू आहेस.'
यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम्
'जसा आचार्याला मानतो, तसाच मी तुला गुरु म्हणून मानतो.'
गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः
'गुरुच्या प्रेमामुळे ऋभू नावाचा तो निदाघाकडे आला.'
परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः
'जे खरे अर्थाचे सार आहे, ते पूर्ण अद्वैत —'
निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत्
'त्याच्या उपदेशामुळे निदाघही अद्वैताचा उपासक झाला.'
तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः
अशा प्रकारे त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने ब्रह्मस्वरूपात मोक्ष सांगितला.
भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते
राजा, आत्मा म्हणजे सर्वत्र व्यापलेलं ज्ञान आहे, हे जाण.
भ्रान्तदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक्
जरी आत्मा एकच असला, तरी भ्रमित दृष्टीमुळे तो वेगळा वेगळा आणि अनेक वाटतो.
सो ऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः
तो आत्मा मी आहे, तोच तू आहेस आणि हे सर्वही तोच आत्मा आहे; भेदाची माया अज्ञानामुळे निर्माण होते.
स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप
ज्याला पूर्वजन्मांची आठवण होती, त्याने त्या जन्मातच मुक्ती मिळवली.
ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तृआणां चापि मुक्तिदम्
हे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि ऐकणाऱ्यांनाही मुक्ती देणारे आहे.
ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै
हे शुद्ध ब्रह्मज्ञान आहे; यापेक्षा मी आणखी काय सांगू?
असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनन्दनम्
असमाधानी असल्यासारखा तो आपल्या भावाला सनंदनाला म्हणाला.
तथापि नात्मा प्रीयेत शृण्वन्हरिकथां मुहुः
पुन्हा पुन्हा हरिकथा ऐकली तरी आत्मा तृप्त होत नाही.
सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णो ऽवान्तरं बहिः
महान सिद्धी मिळवूनही तो आतून आणि बाहेरून उदास राहिला.
न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः
व्यासाचा पुत्र लहान असतानाही त्याला हे ज्ञान कसे मिळाले?
समाख्याहि महाभाग मो७शास्त्रार्थविद्भवान्
हे महाभागा, तुम्ही शास्त्रार्थ जाणता, ते मला सांग.
यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने
मुनी, जे ऐकून माणूस ब्रह्मतत्त्व जाणतो, ते मला सांग.