अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठानन्ददाशिबिका त्वया
राजश्रेष्ठा, आनंद देणारी पालखी तू शोधून काढ.
क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि
छत्र कुठे निर्माण झाले? हाच न्याय तुझ्यावर आणि माझ्यावर लागू पडतो.
देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु
ही लोकसंज्ञा शरीरांमध्ये, म्हणजेच कर्माचे कारण असलेल्या ठिकाणी, समजून घ्यावी.
शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः
राजन, शरीराच्या वेगवेगळ्या आकारांमुळेच कर्माची मुळे असतात.
तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम्
राजन, दुसऱ्याचेही असेच आहे; ते खरे नाही, ते कल्पनेचे आहे.
परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम्
राजन, जे वस्तू परिवर्तनाने वगैरे निर्माण होते, ते नक्की काय आहे?
पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम्
राजन, मी विचारतो—पत्नीचा पती, पुत्राचा पिता, तू कोण आहेस?
किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते
हे तुझे पाय वगैरे आहेत का? तसे नाही—मग तुझे नक्की काय आहे, राजन?
को ऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव
राजा, 'मी कोण आहे?' या प्रश्नाचा खोल विचार करण्याची सवय लावून घे.
पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम्
राजा, जे स्वतंत्रपणे करावं लागतं, ते कसं साध्य करता येईल?
प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम्
राजाने नम्रपणे वाकून त्या ब्राह्मणाला विचारले.
श्रुते तस्मिन्भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः
हे ऐकल्यावर माझे विचार जणू हरवून गेले आहेत.
भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत्
ब्राह्मण, तू मला निसर्गातील श्रेष्ठ तत्त्व दाखवलेस.
शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता
ही पालखी माझ्या शरीराने नाही, तर दुसऱ्या कुणाच्या शरीराने उचलली आहे.
प्रवर्तन्ते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम्
हे गुण कार्य करतात, पण ते माझेच आहेत का, असं तू विचारलंस.
मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम्
परम सत्याचा शोध घेताना माझं मन अस्वस्थ होतं.
प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किन्त्वत्र संशये
मी विचारायला सज्ज आहे, पण या विषयात अजूनही थोडी शंका आहे.
तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति
म्हणूनच, परम सत्य जाणून घेण्यासाठी माझं मन तुझ्याकडे धाव घेतं.
विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः
जगाला मोहात पाडण्यासाठी विष्णूंचा अंश येथे आला आहे.
प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते
प्रत्यक्ष अनुभव मिळाल्यावर तू हे सांगतोस.
तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान्
म्हणून, सर्व ज्ञानाच्या लाटा ज्याच्यात आहेत अशा तूं कृपया सांग.
श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते
राजा, सर्वश्रेष्ठ कल्याण आणि परम सत्य त्यानेच मिळवले.
पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप
तो मुलं आणि राज्याची इच्छा करतो; त्याच्यासाठी तेच श्रेष्ठ कल्याण आहे, राजा.
कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत्
स्वर्ग मिळवून देणारे कर्म, यज्ञ वगैरेच श्रेष्ठ कल्याण मानले जाते.
आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः
राजा, योगाने एकरूप झालेले आणि इतरही लोक नेहमी आत्म्याचे ध्यान करावे.
श्रेयांस्येवमनेकानि शतशो ऽथ सहस्रशः
अशा प्रकारे, शेकडो-हजारो विविध श्रेष्ठ कल्याण आहेत.
धर्मो ऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि
धर्म सोडला जातो, जर धनालाच जीवनाचा खरा हेतू मानलं तर.
मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सो ऽप्यन्यस्य नरेश्वर
राजन, जर खरा हेतू पुढच्या जन्मात आहे असं म्हणाल, तर तो दुसऱ्याचाच असतो.
एवं न परमार्थो ऽस्ति जगत्यत्र चराचरे
म्हणून या जगात, सजीव किंवा निर्जीव यांच्यात खरा हेतू नाहीच.
राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि
इथे जर राज्य वगैरे मिळणं हाच खरा हेतू म्हणला जात असेल,