आत्मन्येव न दोषाय शब्दो ऽहमिति यो द्विजा
स्वतः 'मी आहे' असे म्हणण्यात काहीही दोष नाही, हे द्विजांनो.
अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः
स्वतः नसलेल्या गोष्टीत आत्मज्ञान मानणे किंवा शास्त्रात सांगितलेल्या शब्दाचा तसा अर्थ घेणे योग्य नाही.
एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः
यामुळेच, सर्व बोलण्याचा मूळ कारण मीच आहे.
तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते
तरीसुद्धा, 'मीच वाणी आहे' किंवा 'मीच बोलणारा आहे' असे म्हणणे योग्य नाही.
ततो ऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम्
म्हणून, राजन, 'मी आहे' ही संज्ञा मी कुठे लावावी?
न देहो ऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते
हे शरीर 'मी' नाही, इतरही नाहीत; तरीही असे बोलावेसे वाटते.
तददा हि को भवान्को ऽहमित्येतद्विफलं वचः
मग, तू कोण आणि मी कोण? असे बोलणे व्यर्थ आहे.
अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
राजन, हा तुझा लोकही खरा नाही, असेच सांगितले जाते.
क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप
राजन, त्याला 'वृक्ष' किंवा 'लाकूड' अशी संज्ञा कुठे आहे?
न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्
आणि लाकडात कुणीही तुला पालखीमध्ये गेलेला म्हणत नाही.
अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठानन्ददाशिबिका त्वया
राजश्रेष्ठा, आनंद देणारी पालखी तू शोधून काढ.
क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि
छत्र कुठे निर्माण झाले? हाच न्याय तुझ्यावर आणि माझ्यावर लागू पडतो.
देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु
ही लोकसंज्ञा शरीरांमध्ये, म्हणजेच कर्माचे कारण असलेल्या ठिकाणी, समजून घ्यावी.
शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः
राजन, शरीराच्या वेगवेगळ्या आकारांमुळेच कर्माची मुळे असतात.
तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम्
राजन, दुसऱ्याचेही असेच आहे; ते खरे नाही, ते कल्पनेचे आहे.
परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम्
राजन, जे वस्तू परिवर्तनाने वगैरे निर्माण होते, ते नक्की काय आहे?
पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम्
राजन, मी विचारतो—पत्नीचा पती, पुत्राचा पिता, तू कोण आहेस?
किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते
हे तुझे पाय वगैरे आहेत का? तसे नाही—मग तुझे नक्की काय आहे, राजन?
को ऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव
राजा, 'मी कोण आहे?' या प्रश्नाचा खोल विचार करण्याची सवय लावून घे.
पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम्
राजा, जे स्वतंत्रपणे करावं लागतं, ते कसं साध्य करता येईल?
प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम्
राजाने नम्रपणे वाकून त्या ब्राह्मणाला विचारले.
श्रुते तस्मिन्भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः
हे ऐकल्यावर माझे विचार जणू हरवून गेले आहेत.
भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत्
ब्राह्मण, तू मला निसर्गातील श्रेष्ठ तत्त्व दाखवलेस.
शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता
ही पालखी माझ्या शरीराने नाही, तर दुसऱ्या कुणाच्या शरीराने उचलली आहे.
प्रवर्तन्ते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम्
हे गुण कार्य करतात, पण ते माझेच आहेत का, असं तू विचारलंस.
मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम्
परम सत्याचा शोध घेताना माझं मन अस्वस्थ होतं.
प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किन्त्वत्र संशये
मी विचारायला सज्ज आहे, पण या विषयात अजूनही थोडी शंका आहे.
तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति
म्हणूनच, परम सत्य जाणून घेण्यासाठी माझं मन तुझ्याकडे धाव घेतं.
विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः
जगाला मोहात पाडण्यासाठी विष्णूंचा अंश येथे आला आहे.
प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते
प्रत्यक्ष अनुभव मिळाल्यावर तू हे सांगतोस.