सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया
राजा, या सर्वांपैकी कोणता मोठा भार मी उचलला नाही?
भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः
तुमच्यामुळे हे सर्व माझ्यासाठी सारखंच वाढलं आहे.
सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन्
मग राजा पटकन जमिनीवर उतरला आणि त्याचे पाय धरले.
कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः
मला सांगा, तुम्ही कोण आहात, जो इथे नोकराच्या रूपात उभा आहात?
तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया
हे सर्व मला सांगा, ज्ञानीहो, कारण मी तुमच्याकडून ऐकायला उत्सुक आहे.
उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया
सर्व ठिकाणी येणं-जाणं आणि कृती करणं हे उपयोगासाठीच असतं.
धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देहादिमृच्छति
धर्म आणि अधर्माचे फळ भोगण्यासाठी जीवाला शरीर वगैरे मिळवायची इच्छा होते.
धर्माधर्मौं यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः
धर्म आणि अधर्म ज्या कारणामुळे होतात, ते मूळ कारण कुठून येतं याचा विचार केला जातो.
उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहान्तरागमः
भोगासाठीच एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जन्म मिळतो.
वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते
हे न सांगता येतं, न ऐकता येतं; तरीही मला ते जाणून घ्यायची इच्छा होते.
आत्मन्येव न दोषाय शब्दो ऽहमिति यो द्विजा
स्वतः 'मी आहे' असे म्हणण्यात काहीही दोष नाही, हे द्विजांनो.
अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः
स्वतः नसलेल्या गोष्टीत आत्मज्ञान मानणे किंवा शास्त्रात सांगितलेल्या शब्दाचा तसा अर्थ घेणे योग्य नाही.
एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः
यामुळेच, सर्व बोलण्याचा मूळ कारण मीच आहे.
तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते
तरीसुद्धा, 'मीच वाणी आहे' किंवा 'मीच बोलणारा आहे' असे म्हणणे योग्य नाही.
ततो ऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम्
म्हणून, राजन, 'मी आहे' ही संज्ञा मी कुठे लावावी?
न देहो ऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते
हे शरीर 'मी' नाही, इतरही नाहीत; तरीही असे बोलावेसे वाटते.
तददा हि को भवान्को ऽहमित्येतद्विफलं वचः
मग, तू कोण आणि मी कोण? असे बोलणे व्यर्थ आहे.
अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
राजन, हा तुझा लोकही खरा नाही, असेच सांगितले जाते.
क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप
राजन, त्याला 'वृक्ष' किंवा 'लाकूड' अशी संज्ञा कुठे आहे?
न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्
आणि लाकडात कुणीही तुला पालखीमध्ये गेलेला म्हणत नाही.
अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठानन्ददाशिबिका त्वया
राजश्रेष्ठा, आनंद देणारी पालखी तू शोधून काढ.
क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि
छत्र कुठे निर्माण झाले? हाच न्याय तुझ्यावर आणि माझ्यावर लागू पडतो.
देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु
ही लोकसंज्ञा शरीरांमध्ये, म्हणजेच कर्माचे कारण असलेल्या ठिकाणी, समजून घ्यावी.
शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः
राजन, शरीराच्या वेगवेगळ्या आकारांमुळेच कर्माची मुळे असतात.
तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम्
राजन, दुसऱ्याचेही असेच आहे; ते खरे नाही, ते कल्पनेचे आहे.
परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम्
राजन, जे वस्तू परिवर्तनाने वगैरे निर्माण होते, ते नक्की काय आहे?
पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम्
राजन, मी विचारतो—पत्नीचा पती, पुत्राचा पिता, तू कोण आहेस?
किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते
हे तुझे पाय वगैरे आहेत का? तसे नाही—मग तुझे नक्की काय आहे, राजन?
को ऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव
राजा, 'मी कोण आहे?' या प्रश्नाचा खोल विचार करण्याची सवय लावून घे.
पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम्
राजा, जे स्वतंत्रपणे करावं लागतं, ते कसं साध्य करता येईल?