मिथ्या तदप्यत्र भवान् शृणोतु वचनं मम
तेही खरं नाही; पण आपण माझं बोलणं ऐका.
ऊरु जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्
उरू, दोन्ही पाय आणि पोट हेच आधार आहेत.
स्कन्धाश्रितयें शिबिका ममाधारो ऽत्र किङ्कृतः
ही पालखी खांद्यावर ठेवली आहे; मी तिचा वाहक म्हणून इथे नेमकं काय करतो?
तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा
जर असं म्हटलं की तू आणि मी दोघंही इथे आहोत, तर हे वेगळ्या प्रकारे समजावून सांगावं लागेल.
गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्ययम्
गुणांच्या प्रवाहात अडकलेली ही सर्व जीवसृष्टी असंच पुढे जात असते.
अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जन्तुषु
अज्ञान आणि कर्मामुळे साठवलेली बंधनं असंख्य जीवांना लागतात.
प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजन्तुषु
सर्व जीवांमध्ये वाढ किंवा घट सारखीच होत नाही.
तदापि बालिशो ऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम्
तरीही, तू अजून बालिश आहेस; असं बोलण्यामागे तुझं काय कारण आहे?
शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस्त्वया
ही पालखी तुझ्या खांद्यावर असते तेव्हा तिचा भार पूर्णपणे तुझाच असतो.
शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि च
ही डोंगर, झाड, घर किंवा अगदी पृथ्वीपासून तयार झाली असली,
सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया
राजा, या सर्वांपैकी कोणता मोठा भार मी उचलला नाही?
भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः
तुमच्यामुळे हे सर्व माझ्यासाठी सारखंच वाढलं आहे.
सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन्
मग राजा पटकन जमिनीवर उतरला आणि त्याचे पाय धरले.
कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः
मला सांगा, तुम्ही कोण आहात, जो इथे नोकराच्या रूपात उभा आहात?
तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया
हे सर्व मला सांगा, ज्ञानीहो, कारण मी तुमच्याकडून ऐकायला उत्सुक आहे.
उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया
सर्व ठिकाणी येणं-जाणं आणि कृती करणं हे उपयोगासाठीच असतं.
धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देहादिमृच्छति
धर्म आणि अधर्माचे फळ भोगण्यासाठी जीवाला शरीर वगैरे मिळवायची इच्छा होते.
धर्माधर्मौं यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः
धर्म आणि अधर्म ज्या कारणामुळे होतात, ते मूळ कारण कुठून येतं याचा विचार केला जातो.
उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहान्तरागमः
भोगासाठीच एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जन्म मिळतो.
वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते
हे न सांगता येतं, न ऐकता येतं; तरीही मला ते जाणून घ्यायची इच्छा होते.
आत्मन्येव न दोषाय शब्दो ऽहमिति यो द्विजा
स्वतः 'मी आहे' असे म्हणण्यात काहीही दोष नाही, हे द्विजांनो.
अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः
स्वतः नसलेल्या गोष्टीत आत्मज्ञान मानणे किंवा शास्त्रात सांगितलेल्या शब्दाचा तसा अर्थ घेणे योग्य नाही.
एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः
यामुळेच, सर्व बोलण्याचा मूळ कारण मीच आहे.
तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते
तरीसुद्धा, 'मीच वाणी आहे' किंवा 'मीच बोलणारा आहे' असे म्हणणे योग्य नाही.
ततो ऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम्
म्हणून, राजन, 'मी आहे' ही संज्ञा मी कुठे लावावी?
न देहो ऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते
हे शरीर 'मी' नाही, इतरही नाहीत; तरीही असे बोलावेसे वाटते.
तददा हि को भवान्को ऽहमित्येतद्विफलं वचः
मग, तू कोण आणि मी कोण? असे बोलणे व्यर्थ आहे.
अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
राजन, हा तुझा लोकही खरा नाही, असेच सांगितले जाते.
क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप
राजन, त्याला 'वृक्ष' किंवा 'लाकूड' अशी संज्ञा कुठे आहे?
न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्
आणि लाकडात कुणीही तुला पालखीमध्ये गेलेला म्हणत नाही.