प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे
तो आनंदाने आणि प्रेमाने उजळलेल्या चेहऱ्याने त्या हरिणाजवळ बसून राहायचा.
कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः
काळ जसा गेला, तसा त्या राजाचा शेवट झाला.
मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि
त्या वेळी, हरिणाकडे पाहताना त्यानेही प्राण सोडले.
जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम
मागील जन्माची आठवण असल्याने तो संसारामुळे अस्वस्थ झाला, हे श्रेष्ठ द्विजा.
शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम्
तो तेथे कोरड्या गवताने आणि पानांनी आपला उदरनिर्वाह करायचा.
तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः
तेथेच, देह सोडल्यानंतर, तो पुन्हा ज्या जन्माची आठवण होती असा द्विज म्हणून जन्माला आला.
सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्
तो सर्व ज्ञानाने परिपूर्ण होता आणि सर्व शास्त्रांचे खरे अर्थ त्याला माहीत होते.
आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने
स्वतःच्या आत्मज्ञानामुळे, हे महर्षे, त्याला आरंभ आणि अंत दोन्ही माहीत होते.
न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम्
उपनयन झाल्यावरही, त्याने गुरूने सांगितलेले काहीही वाचले नाही.
उक्तो ऽपि बहुशः किञ्चिज्जण्ड वाक्यमभाषत
अनेकदा सांगितले तरी, तो थोडीशीच आणि तीही मंद वाणी बोलायचा.
अपद्धस्तवपुः सो ऽपि मलिनांबरधृङ् मुने
तोही, हे मुनी, वाकडा होता आणि मळके वस्त्र घालत असे.
संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः
मान मिळाल्याने योगशक्तीला मोठी हानी होते.
तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन्
म्हणून योग्याने सत्पुरुषांच्या धर्माला कलंक न लावता वागावे.
हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः
हिरण्यगर्भाच्या वचनांचा विचार करत तो महात्मा...
भुङ्क्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान्
तो जाड धान्याच्या पोळ्या, भाज्या, रानातील फळं आणि बिया खातो.
पितर्युपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः
वडील गेल्यावर तो भावंडं, चुलत भावंडं आणि नातेवाईकांसोबत राहतो.
सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि
त्याचे हातपाय खरबरीत आणि सुजलेले असतात, आणि तो कामात मंदपणे वागतो.
तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम्
अशा प्रकारे संस्कार न झालेला तो, ब्राह्मणाला शोभेल असं वागणं करत नाही.
स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर्द्विज
तो राजा, पालखीवर बसून, निघायचं ठरवतो, हे ब्राह्मण.
श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति
तो विचार करतो, 'या दुःखाने भरलेल्या जगात माणसांसाठी खरं कल्याण काय आहे?'
उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः
पालखी वाहणाऱ्याच्या सांगण्यावरून त्याने पालखी उचलली.
गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम्
सर्व ज्ञानाचा एकमेव धनी असलेला तो ब्राह्मण, पालखी वाहणाऱ्याने पकडला.
ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम्
तो तिथे मंद चालत गेला आणि फक्त क्षणभर पाहिलं.
विलोक्य नृपतिः सो ऽथ विषमं शिबिकागतम्
मग राजाने पाहिलं की पालखी तिरकी चालली आहे.
पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन्
पुन्हा एकदा पालखी तिरकी दिसली, तेव्हा तो हसला.
शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम्
पालखी वाहणारे म्हणाले, 'तो चालतोय, पण लवकर नाही.'
किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे
'तू कष्ट सहन का करत नाहीस? तू स्थूल नाहीस, आणि बळकटही दिसत नाहीस.'
न श्रान्तो ऽस्मि न चायासो वोढान्यो ऽस्ति महीपते
'मला थकवा नाही, ना काही ओझं वाटतं; दुसरा वाहणारा नाही, राजन.'
श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम्
शरीर असलेल्या प्रत्येकाला ओझं वाहताना थकवा आणि भार जाणवतोच.
बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम्
'कोणीतरी बळकट आहे किंवा दुर्बळ आहे' असं म्हणणं नंतरचं भेद आहे.