विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप
हे संपूर्ण विश्व श्रेष्ठ आहे, आणि वेगळेही आहे, ज्यांना भेदाने पाहता येते, राजन.
वचसामात्मसंतोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्
स्वतःतून शब्दांनी जे ज्ञान प्रकटते, ते ब्रह्मज्ञान म्हणतात.
विश्वस्वरूपं वैरूप्यलक्षणं परमात्मनः
विश्वाचे रूप आणि त्यातील वैविध्य, हे परमत्म्याचे लक्षण आहे.
ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यञ्चक्षुगोचरम्
त्यामुळे, नंतर हरिचे स्थूल रूप, जे डोळ्यांना दिसते, त्याचा ध्यान करावे.
मरुतो वसवो रुद्रा भास्कारास्तारका ग्रहाः
मरुत, वसु, रुद्र, सूर्य, तारे आणि ग्रह हे सर्व —
मनुष्याः पशवः शैलासमुद्राः सरितो द्रुमाः
माणसं, जनावरे, डोंगर, समुद्र, नद्या आणि झाडं —
प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाञ्चेतनात्मकम्
मूळ प्रकृतीपासून अगदी सूक्ष्म गोष्टींपर्यंत, जड आणि सजीव सगळे —
मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम्
हे सर्व हरीचं मूर्त रूप आहे, जे त्रिविध भावनांनी बनलेलं आहे.
परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम्
हे रूप परब्रह्मस्वरूप असलेल्या विष्णूच्या शक्तीने युक्त आहे.
अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते
अज्ञान आणि कर्म म्हणून ओळखली जाणारी तिसरी शक्तीही मान्य केली जाते.
असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते
या अस्थिर जगात, हे असंच सांगितलं गेलं आहे, हे ज्ञानी.
तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञ संज्ञिता
त्या शक्तीने झाकलं गेल्यामुळे, त्याला क्षेत्रज्ञ असं नाव पडलं.
अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततो ऽधिका
ज्यांच्यात प्राण नाही, त्यांच्यात ती शक्ती फारच कमी असते; स्थावरांमध्ये ती जास्त असते.
पतत्र्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवो ऽधिकाः
पक्ष्यांपेक्षा पशूंमध्ये, आणि मग जनावरांमध्ये, त्यांच्या स्वतःच्या शक्तीने, जास्त श्रेष्ठता असते.
तेभ्यो ऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप
त्यांच्याही पुढे, राजन, नाग, गंधर्व, यक्ष आणि इतर देवता आहेत.
हिरण्यगर्भो ऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः
मग हिरण्यगर्भ हाही, त्या शक्तीने युक्त म्हणून ओळखला जातो.
यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा
कारण त्या शक्तीच्या संयोगाने सर्व काही टिकून राहतं, जसं आकाशामुळे सर्व गोष्टी राहतात.
अमृर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः
ब्रह्माचं अमर रूप, ज्याला ज्ञानी 'सत्' असं म्हणतात,
नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत्
हरीच्या स्वतःच्या स्वरूपाशिवाय दुसरं कोणतंही महान रूप नाही.
देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया
स्वतःच्या लीलांनी, तो देव, पशू आणि माणसांची कृत्यं करतो.
चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका
त्याची क्रिया, जी मोजता येणार नाही आणि सर्वत्र व्यापलेली आहे, तीच त्याचं खऱ्या अर्थाने स्वरूप आहे.
तस्य ह्यात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम्
त्याच्या आत्म्याच्या शुद्धीसाठी, ती सर्व पापांचा नाश करते.
तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम्
जेव्हा विष्णू मनात स्थिर होतो, तेव्हा योग्यांचे सर्व पाप नष्ट होते.
कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा
जे असे दृढपणे स्थिर झाले आहे, त्याला शुद्धतेचे लक्षण समजावे.
त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप
राजा, तीन अवस्थांच्या विचारापलीकडे जाणे हे योग्यांच्या मुक्तीसाठी असते.
अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः
सर्व देवादी कर्माचे मूळ असलेले स्त्रोत अशुद्धच आहेत.
एषा वै धारणा ज्ञेया यञ्चितं तत्र धार्यते
हीच खरी धारणा समजावी—जेथे जे स्थिर केले जाते, तेथे ते धरले जाते.
तच्छ्रूयता मनाधारे धारणा नोपपद्यते
ऐका, मनाला आधार नसताना धारणा होत नाही.
सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वम्
त्याचे सुंदर, गोल कपाळ आणि विस्तीर्ण, तेजस्वी ललाट असे ध्यान करावे.
कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्सांकितवक्षसम्
शंखासारखी मान, विस्तीर्ण छाती आणि त्यावर श्रीवत्साचा चिन्ह असलेला असा त्याचा विचार करावा.