कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत्
देहाने जे काही उपभोगलं जातं, जसं घर, शेत आणि इतर सर्व—
इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च
अशीच गोष्ट मुलं, नातवंडं आणि त्या देहातून निर्माण झालेल्यांबद्दलही आहे.
सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः
माणूस सर्व देहांच्या उपभोगासाठी कर्म करतो.
मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदं भसा
जसं मातीचं घर माती आणि शेणानं लिंपतात—
पञ्चभोगात्मकैर्भोगैः पञ्चभोगात्मकं वपुः
पाच प्रकारच्या सुखांनी बनलेलं शरीर, पाच प्रकारच्या भोगांनीच अनुभवलं जातं.
अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन्
माणूस असंख्य जन्मांच्या प्रवासातून संसाराच्या वाटेवर जातो—
प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा
हे सौम्य, जेव्हा ज्ञानाच्या उबदार पाण्याने तो धुळीचा थर धुतला जातो—
मोहश्रमे शमं याते स्वच्छान्तःकरणः पुमान्
मोहाच्या श्रमाला विश्रांती मिळाली की, माणसाचं मन स्वच्छ आणि शांत होतं.
निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
हा आत्मा मुक्तीमय, ज्ञानमय आणि निर्मळ आहे.
जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि
पाण्याचा अग्नीसोबत संयोग होत नाही, पण ते भांड्याला लागते.
तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः
तसेच, आत्मा प्रकृतीच्या संगामुळे अहंकार व इतर दोषांनी दूषित होतो.
तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव
मी तुला अज्ञानाचे मूळ सांगितले आहे.
क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते
योगाशिवाय दुःखांचा नाश करणारे दुसरे काहीही नाही.
खाण्डिक्यो ऽमृतवच्छ्रत्वा पुनराह तमीरयन्
खांडिक्याने अमृतासारखे मधुर बोलून त्याला पुन्हा प्रेरणा दिली.
विज्ञातयो गशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसंततौ
या थोड्या वेळेत तू शास्त्रार्थ समजून घेतलास.
यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः
जिथे ऋषी ब्रह्मात एकरूप होऊन स्थिर राहतो, तिथे तो कधीही ढळत नाही.
बन्धस्य विषयासंगि मुक्तेर्निर्विषयं तथा
विषयांशी आसक्ती हे बंधन आहे; विषयरहितपणा म्हणजे मुक्ती.
चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम्
मुक्तीसाठी ब्रह्मरूप परमेश्वराचे चिंतन करावे.
विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा
जसे चुंबकाच्या शक्तीने लोखंड ओढले जाते, तसे आत्म्याच्या शक्तीनेही तसेच होते.
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीयते
आत्म्याचे ब्रह्माशी एकरूप होणे यालाच योग म्हणतात.
यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते
ज्याचा योगाशी संयोग आहे, तोच योगी आणि मुक्तीची इच्छा करणारा मानला जातो.
विनिष्यन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान्
जो समाधीमध्ये स्थित असतो, तो परब्रह्माची अनुभूती मिळवतो.
जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते
अनेक जन्मांच्या सातत्याने साधना केल्याने मुक्ती मिळते.
प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयो ऽचिरात्
योग्याचे संचित कर्म योगाच्या अग्नीने जळून जाते आणि तो लवकरच योगप्राप्ती करतो.
सेवेत योगी निष्कामो यिगितां स्वमनो नयन्
योगीने इच्छा सोडून, मनावर नियंत्रण ठेवून साधना करावी.
कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परिस्मिन्प्रवणं मनः
त्याने आपले मन ब्रह्माकडे आणि परमेश्वराकडे वळवावे.
विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः
इच्छेने केलेल्या कर्मांनी श्रेष्ठ फळ मिळते; पण ज्या माणसाला काही इच्छा नाही, त्याला त्या कर्मांनी मुक्ती मिळते.
यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः
शिस्तबद्ध साधकाने यम आणि नियम या दोन्हींचा सराव करावा.
प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजो ऽबीज एव च
प्राणायाम म्हणजे बीजासहित आणि बीजरहित, दोन्ही प्रकारे समजावा.
कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः
योग्य पद्धतीने हे दोन्ही आचरल्यावर, तिसरा प्रकार संयमाने प्राप्त होतो.