क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम्
क्षत्रियांचं कर्तव्य म्हणजे आपल्या प्रजांचं रक्षण करणं.
यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया
जिथे मी असमर्थ आहे, तिथे तुझ्या चुकीच्या वागण्याचा दोष माझ्यावर येत नाही.
जन्मोपर्भागलिप्सार्थमियं गज्यस्पृहा मम
राज्य मिळवायची माझी इच्छा ही जन्म आणि भाग्याचा वाटा मिळवण्यासाठीच आहे.
न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत्सतां मतम्
क्षत्रियांनी एकमेकांकडे काही मागणं हे सज्जनांच्या मते योग्य नाही.
राज्यं गृध्नन्ति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः
ज्यांच्या मनात ममत्व आहे, असे विद्वान लोकसुद्धा राज्याची इच्छा धरतात.
अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै
आणि मी, ज्ञानाच्या जोरावर मृत्यूच्या पलीकडे जायचं ठरवलं आहे, म्हणून तसेच वागतो.
तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम्
म्हणून, तुझं मन सुदैवाने विवेक आणि आश्चर्य या अवस्थेला पोहोचलं आहे.
अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः
जी बुद्धी परक्याला आपलं समजते आणि जे आपलं नाही त्यावर आपली मती ठेवते—
पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः
पाच भूतांनी बनलेल्या या देहात, देही मोहाच्या अंधारात गुंतलेला असतो.
आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते
आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी हे वेगवेगळे अस्तित्वात असतात.
कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत्
देहाने जे काही उपभोगलं जातं, जसं घर, शेत आणि इतर सर्व—
इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च
अशीच गोष्ट मुलं, नातवंडं आणि त्या देहातून निर्माण झालेल्यांबद्दलही आहे.
सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः
माणूस सर्व देहांच्या उपभोगासाठी कर्म करतो.
मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदं भसा
जसं मातीचं घर माती आणि शेणानं लिंपतात—
पञ्चभोगात्मकैर्भोगैः पञ्चभोगात्मकं वपुः
पाच प्रकारच्या सुखांनी बनलेलं शरीर, पाच प्रकारच्या भोगांनीच अनुभवलं जातं.
अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन्
माणूस असंख्य जन्मांच्या प्रवासातून संसाराच्या वाटेवर जातो—
प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा
हे सौम्य, जेव्हा ज्ञानाच्या उबदार पाण्याने तो धुळीचा थर धुतला जातो—
मोहश्रमे शमं याते स्वच्छान्तःकरणः पुमान्
मोहाच्या श्रमाला विश्रांती मिळाली की, माणसाचं मन स्वच्छ आणि शांत होतं.
निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
हा आत्मा मुक्तीमय, ज्ञानमय आणि निर्मळ आहे.
जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि
पाण्याचा अग्नीसोबत संयोग होत नाही, पण ते भांड्याला लागते.
तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः
तसेच, आत्मा प्रकृतीच्या संगामुळे अहंकार व इतर दोषांनी दूषित होतो.
तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव
मी तुला अज्ञानाचे मूळ सांगितले आहे.
क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते
योगाशिवाय दुःखांचा नाश करणारे दुसरे काहीही नाही.
खाण्डिक्यो ऽमृतवच्छ्रत्वा पुनराह तमीरयन्
खांडिक्याने अमृतासारखे मधुर बोलून त्याला पुन्हा प्रेरणा दिली.
विज्ञातयो गशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसंततौ
या थोड्या वेळेत तू शास्त्रार्थ समजून घेतलास.
यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः
जिथे ऋषी ब्रह्मात एकरूप होऊन स्थिर राहतो, तिथे तो कधीही ढळत नाही.
बन्धस्य विषयासंगि मुक्तेर्निर्विषयं तथा
विषयांशी आसक्ती हे बंधन आहे; विषयरहितपणा म्हणजे मुक्ती.
चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम्
मुक्तीसाठी ब्रह्मरूप परमेश्वराचे चिंतन करावे.
विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा
जसे चुंबकाच्या शक्तीने लोखंड ओढले जाते, तसे आत्म्याच्या शक्तीनेही तसेच होते.
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीयते
आत्म्याचे ब्रह्माशी एकरूप होणे यालाच योग म्हणतात.