निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः
तुझ्या सांगण्यावरून मी यज्ञ व्यवस्थित पूर्ण केला आहे.
इत्युक्तो मन्त्रयामास स भूयो मन्त्रिभिः सह
असे म्हटल्यावर त्याने पुन्हा मंत्र्यांशी सल्लामसलत केली.
तमूचुर्मन्त्रिणो गज्यमशेषं याच्यतामयम्
मंत्र्यांनी त्याला सांगितले, 'त्याच्याकडून हत्ती पूर्णपणे मागा.'
प्राहस्य तानाह नृपः स खाण्डिक्यो महापतिः
तेव्हा खांडिक्य राजा हसून म्हणाला,
एतमेतद्भंवतो ऽत्र स्वार्थ साधनमन्त्रिणः
'मंत्र्यांनो, हेच तर तुमच्या फायद्याचे साधन आहे.'
इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम्
असे म्हणून तो केशिध्वज राजाकडे गेला.
बाढमित्येव तेनोक्तः खाण्डिक्यस्तमथाब्रवीत्
त्याने 'ठीक आहे' असे म्हटल्यावर खांडिक्य त्याला म्हणाला,
यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः
जर तू मला गुरुदक्षिणा देणार असशील,
न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकण्टकम्
मग तू माझे अडथळ्याविना राज्य का मागितले नाहीस?
केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः
केशिध्वज, मी ते का मागितले नाही, हे ऐक.
क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम्
क्षत्रियांचं कर्तव्य म्हणजे आपल्या प्रजांचं रक्षण करणं.
यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया
जिथे मी असमर्थ आहे, तिथे तुझ्या चुकीच्या वागण्याचा दोष माझ्यावर येत नाही.
जन्मोपर्भागलिप्सार्थमियं गज्यस्पृहा मम
राज्य मिळवायची माझी इच्छा ही जन्म आणि भाग्याचा वाटा मिळवण्यासाठीच आहे.
न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत्सतां मतम्
क्षत्रियांनी एकमेकांकडे काही मागणं हे सज्जनांच्या मते योग्य नाही.
राज्यं गृध्नन्ति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः
ज्यांच्या मनात ममत्व आहे, असे विद्वान लोकसुद्धा राज्याची इच्छा धरतात.
अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै
आणि मी, ज्ञानाच्या जोरावर मृत्यूच्या पलीकडे जायचं ठरवलं आहे, म्हणून तसेच वागतो.
तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम्
म्हणून, तुझं मन सुदैवाने विवेक आणि आश्चर्य या अवस्थेला पोहोचलं आहे.
अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः
जी बुद्धी परक्याला आपलं समजते आणि जे आपलं नाही त्यावर आपली मती ठेवते—
पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः
पाच भूतांनी बनलेल्या या देहात, देही मोहाच्या अंधारात गुंतलेला असतो.
आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते
आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी हे वेगवेगळे अस्तित्वात असतात.
कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत्
देहाने जे काही उपभोगलं जातं, जसं घर, शेत आणि इतर सर्व—
इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च
अशीच गोष्ट मुलं, नातवंडं आणि त्या देहातून निर्माण झालेल्यांबद्दलही आहे.
सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः
माणूस सर्व देहांच्या उपभोगासाठी कर्म करतो.
मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदं भसा
जसं मातीचं घर माती आणि शेणानं लिंपतात—
पञ्चभोगात्मकैर्भोगैः पञ्चभोगात्मकं वपुः
पाच प्रकारच्या सुखांनी बनलेलं शरीर, पाच प्रकारच्या भोगांनीच अनुभवलं जातं.
अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन्
माणूस असंख्य जन्मांच्या प्रवासातून संसाराच्या वाटेवर जातो—
प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा
हे सौम्य, जेव्हा ज्ञानाच्या उबदार पाण्याने तो धुळीचा थर धुतला जातो—
मोहश्रमे शमं याते स्वच्छान्तःकरणः पुमान्
मोहाच्या श्रमाला विश्रांती मिळाली की, माणसाचं मन स्वच्छ आणि शांत होतं.
निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
हा आत्मा मुक्तीमय, ज्ञानमय आणि निर्मळ आहे.
जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि
पाण्याचा अग्नीसोबत संयोग होत नाही, पण ते भांड्याला लागते.