परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे
तो सर्वश्रेष्ठांमध्येही श्रेष्ठ आहे, जिथे दुःख वगैरे काहीही नाही, तो वरचा आणि खालचा सर्वांचा स्वामी आहे.
सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्कशक्तिः परमेश्वराख्यः
तो सर्वांचा ईश्वर आहे, सर्व सृष्टी जाणणारा आहे, सर्व शक्ती असलेला आणि परमेच्छ्वर म्हणून ओळखला जातो.
तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते
त्याला मिळवण्यासाठी कारण असलेले ब्रह्म तुला समजले आहे.
स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते
स्वाध्याय आणि योग साधल्यावर परमात्मा प्रकट होतो.
न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते
जो ब्रह्मरूप झाला आहे, त्याला मांसाच्या डोळ्यांनी पाहता येत नाही.
ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम्
जेव्हा हे समजेल, तेव्हा मी सर्वांचा आधार असलेल्या परमेच्छ्वराला पाहीन.
जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते
पूर्वी मी जनकाला जसा योग सांगितला, तसाच तुलाही सांगतो.
कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत्
त्या दोघांचा योगाशी संबंधित संवाद कसा झाला?
कृतध्वजो ऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः
कृतध्वज हा त्याचा भाऊ, नेहमी आत्म्यात रमणारा राजा होता.
पुत्रो ऽमितव्वजस्यापि खाण्डिक्यजनकाभिधः पुरोधसा मन्त्रिभिश्च समवेतो ऽल्पसाधनः
त्याचा मुलगा, थोड्या संपत्तीचा असूनही, खांडिक्य वंशातील जनक नावाचा, पुरोहित आणि मंत्र्यांनी वेढलेला होता.
इयाडज सो ऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः
त्यानेही ज्ञानावर आधार ठेवून अनेक यज्ञ केले.
एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर
एकदा, यज्ञ चालू असताना, योग जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुला—
ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः
तेव्हा राजाने ऐकले की, यज्ञासाठीची गाय वाघाने मारली आहे.
ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति
त्यांनी म्हटले, 'आम्हाला माहीत नाही; कोणीतरी विचारावे की हे कोणी केले.'
शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति
राजा, तू शौनकाला विचार. त्याला वेदांची माहिती आहे.
न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि
आता या पृथ्वीवर कशेरू, मी किंवा दुसरा कोणीही हे जाणत नाही.
स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने
त्याने त्याला सांगितले, "मुनिवर, मी आता माझ्या शत्रूला विचारायला जातो."
प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम
माझ्या शत्रूला विचारले तर तो प्रायश्चित्त सांगेल.
इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः
असे म्हणून, काळ्या मृगाच्या कातडीचे वस्त्र घालून राजा रथावर चढला.
तमायान्तं समालोक्य खाञ्जडिक्यो रिपुमात्मनः
तो येताना पाहून, आत्म्याचा शत्रू खांडिक्य म्हणाला—
कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि
काळ्या मृगाच्या कातडीचे कवच घालून तू आम्हाला मारायला आलास.
मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम्
अरे मूर्ख, सांग, पाठी असलेल्या प्राण्यांमध्ये काळ्या मृगाची कातडी त्यांचीच नाही का?
स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
मी तुला ठार मारीन; तुला जिवंत सोडणार नाही.
खाण्डिक्य संशयं प्रष्टुं भवन्तमहमागतः
खांडिक्य, मी तुला एक शंका विचारायला आलो आहे.
ततः स मन्त्रिभिः सार्द्धमेकान्ते सपुरोहितः
मग तो आपल्या मंत्र्यांसह आणि पुरोहितासह एकांतात गेला.
तमूर्मन्त्रिणो वध्यो रिपुरेष वशङ्गतः
मंत्र्यांनी सांगितले, "हा शत्रू आता तुझ्या ताब्यात आहे, त्याला मारावे."
खाण्डिक्यश्चाह तान्सर्वानेव मेव न संशयः
खांडिक्य म्हणाला, "माझ्या मनात याबद्दल काहीच शंका नाही."
परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम
तो जर परलोक जिंकला, तर सारी पृथ्वी माझी होईल.
परलोकजयो ऽनन्तः स्वल्पकालो महीजयः
परलोकातील विजय शाश्वत असतो; पृथ्वीवरील विजय थोड्या काळाचा असतो.
ततस्तमभ्युपेत्याह खाण्डिक्यो जनको रिपुम्
मग खांडिक्य आपल्या शत्रू जनकाजवळ गेला आणि त्याच्याशी बोलला.