एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः
अशा वेळी ज्ञान, विद्या, तप किंवा बळाचा काय उपयोग?
अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत्
खरं तर, इथे दुसऱ्या सामान्य लोकांमुळेही दुःख होऊ शकते.
यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत्
जसे शरीराला मुसळांनी मारले तरी ते पुन्हा येईल, असे समजतात.
ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णो ऽथ प्रियाप्रिये
ऋतू, वर्ष, तिष्य नक्षत्र, थंडी-उष्णता आणि सुख-दुःख—
जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम्
मृत्यूने नष्ट झालेलं आणि वार्धक्याने ग्रासलेलं,
इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च
इंद्रिये, मन, प्राणवायू, रक्त, मांस आणि हाडं—
लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे
संसारातील व्यवहार घडवणारा, दान आणि धर्माचे फळ मिळवणारा—
इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः
अशा अनेक कारणांचा मनात नीट विचार केला जातो.
तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम्
या गोष्टींचा विचार करणाऱ्यांसाठी आणि योग्य रीतीने सांगणाऱ्यांसाठी,
एवन्तुर् थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः
तरीही, या अनिष्ट गोष्टींमुळे सर्व जीव दुःखी होतात,
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा
जशी हत्ती हत्तीवानाकडून ओढले जातात, तशी संकटांनी माणसं खेचली जातात.
महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति
मोठं दुःख आल्यावर, सुख सोडून, माणसं मृत्यूच्या अधीन होतात.
विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च
जो सर्व काही मागे टाकून निघून जातो, तो क्षणात जातो आणि पुन्हा परत येत नाही.
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते
हे पाहून, आनंद कसा मिळेल? कारण नाश होतानाही मनाला शांतता मिळत नाही.
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे
राजाने हे पाहून आश्चर्य वाटलं आणि पुन्हा विचारू लागला—
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति
असं असेल तर, अज्ञान किंवा ज्ञान काय करणार?
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति
सावध असो वा असावध, यात काय फरक पडतो?
कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः को ऽत्र तत्त्वतः
कोणासाठी कर्म करावं? इथे खरं ठरवणं काय योग्य आहे?
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखो ऽब्रवीत्
मग, गोड शब्दांनी शांत करत, कवी पंचशिख म्हणाला—
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेद्रियचेतसाम्
हेही शरीर, इंद्रिये आणि मन यांचा संयोग आहे.
धातवः पञ्चधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा
पाच तत्त्वं म्हणजे पाणी, आकाश, वारा, अग्नी आणि पृथ्वी.
आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः
आकाश, वारा, उष्णता, ओलावा आणि पृथ्वीचं तत्त्व—
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः
ज्ञान, उष्णता आणि वायू — हे तीन शरीराचे मुख्य घटक आहेत.
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः
प्राण, अपान, बदल आणि शरीरातील धातू याच ठिकाणी निर्माण होतात.
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वङ्गमा गुणाः
ही पाच इंद्रिये मनाच्या आधारे असलेल्या गुणांना म्हणतात.
सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च
त्यांना सुख, दुःख आणि जे न सुख आहे ना दुःख, असेही म्हणतात.
एते ह्यामरणात्पञ्च सद्गुणा ज्ञानसिद्धये
ही पाच श्रेष्ठ गुण ज्ञानप्राप्तीसाठी मृत्यूपर्यंत टिकून राहतात.
तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत्
त्याला परम शुद्धता, नाश न होणारी मोठी बुद्धी असे म्हणतात.
असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति
चुकीच्या समजुतीमुळे दुःखाची अखंड मालिका कधीच संपत नाही.
वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः
दुःखाचा प्रवाह कोणत्या आधारावर टिकून राहतो?